Ապրիլի 5-ին, Երեւանի մէջ, 91 տարեկանին մահացաւ գրող, հասարակական եւ քաղաքական գործիչ, լրագրող եւ ճանապարհորդ՝ Զօրի Բալայեանը։
Ծնած 10 փետրուար 1935-ին՝ Ստեփանակերտի մէջ, ան 1953-1957 թուականներուն ծառայած էր Պալթեան նաւատորմին մէջ։ 1963-ին աւարտած՝ Ռիազանի Փաւլովի անուան բժշկական հիմնարկի բուժական ճիւղը։ 1963-1973 թուականներուն Քամչաթքայի մէջ աշխատած էր որպէս բժիշկ։
Հայ դատին եւ Արցախի հարցին արդար լուծման նուիրուած էր 1960-1970-ական թուականներէն սկսեալ։
1967-ին, երկու ընկերներու հետ, «Վուլքան» եւ «Հէյզեր» նաւակներով Քամչաթքայէն հասած էր Օտեսա՝ կտրելով շուրջ 22 հազար կիլոմետր (13.600 մղոն) ճանապարհ։ 1970-ին Քամչաթքայէն անցած էր Խաղաղ ովկիանոսը եւ հասած Ատլանտեան ովկիանոս։ 1973-ի ձմրան շնասահնակով անցած էր Քամչաթքայի եւ Չուքոթքայի թունտրաները՝ հասնելով մինչեւ Հիւսիսային ովկիանոս։ Վերջին նաւարկութիւններն էին «Կիլիկիա» եւ «Արմենիա» նաւերով, որոնց ընթացքին ովկիանոսներն ու ծովերը անցած էր, միշտ բարձր պահելով Արցախի պետական դրօշը։
Իր «Օջախ» գիրքին մէջ (Երևան, 1981) անդրադարձած էր Հայաստանի, Նախիջեւանի եւ Արցախի խնդիրներուն, որուն համար ենթարկուած է քննադատութեան թէ՛ թուրք-ազերի պատմաբաններու, թէ՛ ԼՂԻՄ-ի ազերիամէտ ղեկավարութեան կողմէ։
Իր գրական ծածկանունն էր «Հայկ Ղարաբաղցի»։
1988-ին սկիզբ առած Ղարաբաղեան ազգային-ազատագրական շարժման առաջնորդներէն եւ գաղափարախօսներէն մէկն էր։ 1988-1991 թուականներուն ունեցած էր հանդիպումներ Խորհրդային բարձրագոյն ղեկավարութեան հետ, ներառեալ Միխայիլ Կորպաչովի եւ այլ բարձրաստիճան գործիչներու, ուր ներկայացուցած էր Արցախի հիմնահարցը, ԼՂԻՄ-ի մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւնները եւ պանթուրքիզմի վտանգները։ Իր ելոյթներով դատապարտած է Ադրբեջանի եւ կեդրոնի հակահայ գործողութիւնները։
1989-1992 թուականներուն եղած էր ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի պատգամաւոր։ 1990 թուականի Սեպտեմբեր 20-29 Մոսկուայի մէջ հացադուլ յայտարարած է՝ բողոքելով Արցախի մէջ տեղի ունեցող անօրինականութիւններուն եւ անոնց նկատմամբ Գորբաչովի կրաւորականութեան դէմ, պահանջելով վերականգնել ԼՂԻՄ-ի իրաւական եւ վարչական մարմինները եւ սահմանադրական իրաւունքները։
1992-1995 թուականներուն եղած էր Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Գերագոյն խորհուրդի պատգամաւոր։ 1992-1994 թուականներուն գործուն մասնակցութիւն ունեցած էր ռազմաքաղաքական հարցերու մշակման մէջ, յաճախ գտնուած էր ռազմաճակատի ամենաթեժ կէտերուն վրայ եւ իր ներկայութեամբ քաջալերած հայ զինուորը, եւ այդ պատճառաւ ստացած էր «Կոմիսար» մականունը։ Ան նաեւ նախաձեռնած եւ կազմակերպած է արտասահմանէն Արցախին ուղղուած մարդասիրական օգնութիւններ։
Այս բոլորին կողքին, անոր գլխաւոր առաքելութիւնն էր Արցախի ազգային-ազատագրական պայքարի միջազգայնացումը։
* * *
1986-ին Զօրի Բալայեան այցելած է «Հորիզոն»-ի խմբագրատունը եւ այդ առթիւ Վրէժ-Արմէն հարցազրոյց է ունեցած իր հետ («Հորիզոն», 1986-03-24, -31, Մեր հարցազրոյցները – Զօրիի հետ)։ Ահա անկէ հատուած մը, որ տակաւին այնքան այժմէական կը հնչէ։
Վ-Ա. — Զօրի, ըսիր որ նախապատրաստուած էիր եւ կրնայիր տունը նստիլ եւ գրել, բայց հիմա որ եկար, տեսար եւ կը վերադառնաս, ի՞նչ անակնկալներու առջեւ գտնուեցար, ի՞նչ բաներ, որ երբեք չէիր երեւակայեր, որ պիտի տեսնես՝ տեսար:
Զ.Բ. — Ես սիրում եմ վատն էլ տեսնել, որովհետեւ լաւը շատ կը սիրեմ եւ կ՚ուզենայի վատն էլ տեսնել, որ լաւը լաւ երեւայ եւ վատը քիչ լինի: Դա այն է, որ, օրինակ, Լոս Անճելոսում հոբբի է դարձել թերթեր տպագրելը. դա մի քիչ վտանգաւոր է: Հանդիպում ես մէկին, հարցնում ես ի՞նչ կուսակցութեան է պատկանում. ասում է՝ «Ես անկախ եմ», եւ կարծում է, թէ դա մեծ գործ է անկախ լինելը։ Համոզուած է, որ ինձ դա կարող է ուրախացնել. տեսա՞ր, ոչ մի կուսակցութեան չի ենթարկւում, ինք անկախ է, ինք ճիշտ ճանապարհի վրայ է: Հիմա չի մտածում, որ լինել այս պարագային անկախ՝ դա արդէն հինգերորդ կուսակցութիւն է, միւսը վեցերորդ կուսակցութիւն է։ Լինել, օրինակ, անարխիստ [անիշխանական]՝ դա էլ է կուսակցութիւն. ոչ մի օրէնքի չենթարկուել՝ դա էլ է օրէնք արդէն. անսկզբունքայնութիւնը՝ դա էլ է սկզբունք: Եւ դա շատ ցաւալի է, վերջ ի վերջոյ ընթերցողը ժողովուրդն է, հայ ժողովուրդը, եւ վաղը, տեսնելու ես՝ արդէն սա էլ իր ճանապարհով է տանում իր ընթերցողը:
Ես կարծում եմ շատ լրջօրէն պէտք է մօտենանք այդպիսի հարցերի:
Յետոյ, էլ ի՞նչ եմ տեսել։ Դպրոցներում բոլորին հարցնում էի, յատկապէս 10-11 տարեկան պզտիկներին. ասում եմ՝ բալիկ ջան, ո՞րտեղից ես. — Պէյրութից. — Շատ լաւ, պապան-մաման ո՞րտեղից են. — Պէյրութից. — Շատ լաւ, մեծ հայրդ, մեծ մայրդ ո՞րտեղից են.– Չգիտեմ: Դասարան է եղել, որտեղ երեսունից քսանինը ասել են՝ չգիտեմ: Սա ահաւոր բան է. ուրեմն ստացւում է, որ մենք արդէն Պէյրութից ենք, Լիբանանից ենք, Սուրիայից ենք, Եգիպտոսից ենք, Պարսկաստանից ենք, Ֆրանսիայից: Այ, թուրքը լսի՝ ուրախանայ, թուրքը լսի, ուրախանայ։ Սա ի՞նչ բան է:
Վ-Ա. — Ողբերգութիւն…
Զ.Բ. — Օրինակ, ինչո՞ւ դուք դրանով չէք զբաղւում, սա թերթի բան է, սա պէտք է արգելուի։ Պէտք է այնպիսի բանաձեւ ընդունուի, ոնց որ մէկը ասել է՝ գալ տարի չգիտեմ ուր, էստեղ էլ պէտք է այնպիսին լինի, որ չկրկնուի սա: Կամ կրկնուի այսպէս՝ «Հայաստանից եմ, քեռի ջան», «ես Արեւմտեան Հայաստանից եմ», ես, չգիտեմ, Այնթապից եմ, ես Խարբերդից եմ, ես Վանից եմ, ես Մուշից եմ. ոչ թէ իմ պապս՝ ե՛ս: Պէյրութում՝ ժամանակաւոր է. Պէյրութը ճանապարհ է եղել, պատմութիւնը կը լինի արդէն հազարաւոր տարիներ սրանից յետոյ՝ Պէյրութի այս 40-50 տարին կը լինի որպէս մի ճամբայ մեզ համար: Արդէն ստացւում է, որ այս սերունդը չունի հայրենիք […]։ Քիչ է, որ վաղուց եղել են կուսակցական խմբերը, քիչ է, որ եղել է եկեղեցական էս չորս մասը, էս հաստատութիւնները,– չգիտեմ, շատ բաները ինձ համար հասկանալի են, այդ իսկ պատճառով ա՛նհասկանալի են,– գրեթէ նոյն գործն են անում, բայց տարբեր բիւդջէներով, տարբեր տեղեր, տարբեր սրահներով, տարբեր շէնքերով։ Կարծում եմ, որ բոլորն էլ հայութեան համար է, ինչո՞վ են տարբեր։ Բայց մէկը միւսի մօտ չի գնում: Եւ ահա արդէն հաստատուած են այնտեղ. պարսկահայերը մի ամբողջ շէնք ունեն. ոչ միա՛յն պարսկահայերը, եգիպտահայերը, լիբանանահայերը: Դա շատ վտանգաւոր է: Սա թեմա է, հրապարակախօսութեան նիւթ է, սրանով պէտք է զբաղուել, կրքո՛վ գրել:
Եւ վերադառնանք, այն, ինչ որ ասում ես՝ երկու կողմանի պէտք է լինի: Երկու կողմանի պէտք չէ լինի, սիրելի Վրէժ-Արմէն, պէտք է լինի միայն էնպէս, որ չկայ երկու ժողովուրդ՝ Սովետական Հայաստանի հայութիւնը եւ Սփիւռքի հայութիւնը, Սովետական Հայաստանը եւ Սփիւռքը։ Կայ մէկ ժողովուրդ՝ հայ ժողովուրդ, մէկ մշակոյթի տէր, մէկ պատմութեան տէր, մէկ ողբերգութեան տէր, մէկ պայքարի տէր, մէկ ապագայի տէր: