Breaking News

 

ՊՐԻՒՔՍԷԼ.- Ատրպէյճանի կողմէ ռազմական արկածախնդրութեան նոր փորձերը կրնան անկանխատեսելի հետեւանքներ ունենալ իրեն՝ Ատրպէյճանի համար: Այս մասին, Փետրուար 28ին, Պրիւքսէլի «Քարնըկի» կեդրոնին մէջ ունեցած իր ելոյթին ժամանակ նշեց Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսեան:

Ստորեւ՝ նախագահի ելոյթին համապատասխան բաժինը.

«2016թ. Ապրիլին, Ադրբեջանի սանձազերծած քառօրեայ ռազմական արկածախնդրութիւնը Բաքուի երկարամեայ ռազմատենչ քաղաքականութեան եւ քարոզչութեան կենսագործումն էր: Այն լուրջ վնաս հասցրեց կարգաւորման գործընթացին: Ադրբեջանի ագրեսիան կրկին ապացուցեց, որ Արցախի ժողովրդի պայքարը սեփական հողի վրայ անվտանգ գոյութեան ու ազատութեան համար այլընտրանք չի ունեցել ու այսօր էլ չունի: Սա կարծիք չէ, այլ Ադրբեջանի վարած քաղաքականութեան արդիւնքում ստեղծուած եւ մեզ պարտադրուած իրականութիւն:

Ահաւասիկ, ապրիլեան պատերազմին հետեւած Վիեննայի եւ Սանկտ Պետերբուրգի հանդիպումներում ձեռք բերուեցին յստակ պայմանաւորուածութիւններ 1994-1995թթ. հրադադարի եռակողմ անժամկէտ համաձայնագրերի իրականացման, ինչպէս նաեւ հակամարտութեան գօտում այդ ռեժիմի խախտումների հետաքննութեան մեխանիզմի ստեղծման վերաբերեալ: Սակայն Ադրբեջանն իր՝ արդէն սովորական դարձած վարքագծի համաձայն, շարունակաբար խուսափում է այդ պայմանաւորուածութիւնների իրականացումից՝ յայտարարելով, որ դրանց իրագործումն իբր ամրապնդելու է ձեւաւորուած ստատուս քուոն Լեռնային Ղարաբաղում:

Եթէ Ադրբեջանն իրապէս մտահոգուած է Լեռնային Ղարաբաղում ստատուս քուոյի փոփոխութեամբ, ապա միայն մի տարբերակ կայ փոխելու այն՝ դա Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ինքնորոշման իրաւունքի ճանաչումն է:

Միամտութիւն կը լինի կարծել, որ Ադրբեջանը չէր գիտակցում, թէ ինչ ծանր հարուած է հասցնում խաղաղութեանը, որքան է խորացնում ստատուս քուոն, որքան յետ է մղում բանակցային գործընթացը:

Ակնյայտօրէն Բաքուն ղարաբաղեան հակամարտութիւնն օգտագործում է իր ներքին հարցերի՝ սոցիալ-տնտեսական ահագնացող խնդիրների եւ մարդու իրաւունքների կոպտագոյն ոտնահարումների դէմ աճող դժգոհութիւնից հասարակութեան ուշադրութիւնը շեղելու նպատակով:

Հէնց այդ պատճառով Բաքւում վերջերս յայտարարեցին, թէ Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրն իբր իրենց «ներքին գործն է»: Ղարաբաղեան հիմնահարցով արդէն տարիներ շարունակ որպէս միջնորդներ զբաղւում են Ֆրանսիան, Ռուսաստանը եւ Միացեալ Նահանգները՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների միջազգայնօրէն համաձայնեցուած ձեւաչափով: Հաւանաբար Բաքւում վատ երազ են տեսել եւ դրանից եզրակացրել, թէ միջազգային հանրութեան այս երեք խոշորագոյն դերակատարներն իրենց բոլոր բարդ գործերը թողած՝ յանկարծ սկսել են զբաղուել Ադրբեջանի «ներքին գործով»:

Դա ընդամէնը մէկ օրինակ է աբսուրդի այն թատրոնի, որը բեմականացնում են Բաքւում: Մենք ստիպուած ենք շարունակաբար բախուել դրան գրեթէ ամէնօրեայ ռեժիմով: Սակայն երբեմն լինում են նաեւ անկեղծութեան պոռթկումներ: Դրանցից մէկի ժամանակ Ադրբեջանի ղեկավարը, փորձելով իր ենթակաների առջեւ արժեւորել իրեն, հրապարակայնօրէն խոստովանեց, որ բանակցութիւնների փակ դռների յետեւում իրեն ստիպում են ճանաչել Լեռնային Ղարաբաղի անկախութիւնը, եւ միայն ինքն է, որ կարողանում է դիմանալ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահող երկրների ճնշումներին:

ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները՝ որպէս միջնորդներ, կոչուած են նաեւ կանխելու հակամարտութեան գօտում իրավիճակի հնարաւոր սրումները: Հրանօթների արկերի տակ ընթացող բանակցութիւնները երբեք խոստումնալից լինել չեն կարող:

Ահա այս հանգրուանում է այժմ գտնւում արցախեան հիմնահարցի կարգաւորման գործընթացը: Ե՛ւ Արցախը, ե՛ւ Հայաստանը սկզբունքօրէն դէմ են ուժի կիրառմանը եւ հանդէս են գալիս հիմնահարցն օր առաջ խաղաղ բանակցային ճանապարհով լուծելու օգտին:

Ադրբեջանի կողմից ռազմական արկածախնդրութեան նոր փորձերը կարող են անկանխատեսելի հետեւանքներ ունենալ հէնց իր՝ Ադրբեջանի համար: Հայաստանը՝ որպէս Լեռնային Ղարաբաղի անվտանգութեան երաշխաւոր, բազմիցս յայտարարել է, որ պատրաստ է համարժէքօրէն արձագանգելու ուժի կիրառման ցանկացած փորձի:

Չնայած Ադրբեջանի շարունակական սպառնալիքներին՝ Արցախի ժողովուրդը շարունակում է հաստատակամօրէն կերտել սեփական ապագան: Փետրուարի 20ին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնում հանրաքուէի դրուեց սահմանադրական փոփոխութիւնների փաթեթը:

Արցախի ժողովուրդն իր ձայնը տուեց կառավարման լիարժէք նախագահական համակարգի ձեւաւորման օգտին: Ինչպէս տեսնում էք, երկրի կառավարման մոդելի հարցում Հայաստանի եւ Արցախի պատկերացումները չեն համընկնում, սակայն նոյնն է ժողովրդավարական հասարակարգ կառուցելու անխախտ վճռականութիւնը: Արցախի ժողովուրդն այդ կամքը դրսեւորել է տասնեակ տարիներ շարունակ՝ ընտրութիւնների միջոցով ձեւաւորելով իր գործադիր, օրէնսդիր եւ տեղական ինքնակառավարման մարմինները: Արցախի ժողովուրդն այլ ապագայ չի պատկերացնում եւ լծուած է մարդու իրաւունքների ու հիմնարար ազատութիւնների վրայ հիմնուած ազատ հասարակութեան կառուցման գործին:

Արցախցին, ժողովրդավարական աշխարհի հետ հաւասար, իրաւունք ունի վայելելու համամարդկային բոլոր հիմնարար ազատութիւնները, շատ աւելի լաւ գիտի ազատ ապրելու գինը, ինչի համար նա վճարել է իր սեփական զաւակների արեան գնով: Այսօր էլ Արցախը ժողովրդավարութիւն է կառուցում թշնամական կրակահերթերի ներքոյ: Իսկ Ադրբեջանն ամէն ինչ անում է ազատութեան այս ձայնը լռեցնելու համար, կոչ է անում դատապարտել ժողովրդավարական գործընթացը Արցախում: Մինչ Արցախը հաստատուն քայլեր է կատարում դէպի աւելի ամուր ժողովրդավարութիւն, նրա հարեւան Ադրբեջանը, յատկապէս վերջին շրջանում, հաստատուն քայլեր է կատարում դէպի ժառանգաբար փոխանցուող լիակատար բռնապետութիւն:

Այստեղ հաւաքուածներդ, ես տեսնում եմ, յայտնի փորձագէտներ էք: Եթէ կայ կառավարման, ինքնակազմակերպման այլընտրանքային մեխանիզմ չճանաչուած միաւորների համար, շնորհակալ կը լինեմ, եթէ յուշէք: Դժուար է բացատրել արցախցի գործընկերներին, թէ ինչու ՄԱԿի անդամ չհանդիսացող Կոսովոն կարող է համագործակցել ԵԱՀԿ-ԺՀՄԻԳի հետ եւ այդ կերպ ձեւաւորել իր կառավարման ինստիտուտները, իսկ իրենք դա անել չեն կարող:

Հայաստանը, թէեւ չի ճանաչել Կոսովոյի անկախութիւնը, այնուամենայնիւ ԵԱՀԿի բիւջէն ֆինանսաւորելու միջոցով մասնակից է այդ գործընթացին: Վստահ եմ, որ միջազգային հանրութիւնը պէտք է աստիճանաբար սկսի նպաստել Արցախի ժողովրդավարական գործընթացներին՝ անկախ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան կարգավիճակից»:

 

 

Արցախի ժողովուրդը կը յարգէ Սումգայիթի զոհերուն յիշատակը

Արցախի Ազգային ժողովի Արտաքին յարաբերութիւններու յանձնաժողովը յայտարարութիւն մը հրապարակած է Սումկայիթի հայ բնակչութեան զանգուածային ջարդերու 29րդ տարելիցին կապակցութեամբ: Ստորեւ կը հրատարակենք սոյն յայտարարութեան բնագիրը.

«1988թ. Փետրուարի 27-29ը Ադրբեջանական ԽՍՀ Սումգայիթ քաղաքում,  ադրբեջանական իշխանութիւնների կողմից իրականացուել են նախապէս ծրագրուած եւ կազմակերպուած զանգուածային ջարդեր հայ բնակչութեան նկատմամբ: Օգտուելով ամենաթողութիւնից եւ գործի դնելով դաժանութեան բոլոր հնարաւոր գործիքները՝ ջարդարարներն անողոքաբար սպանել ու խոշտանգել են մի քանի տասնեակ հայերի, իսկ քաղաքն իրենց ձեռքով կառուցած աւելի քան 20,000 հայ անձանց ենթարկել բռնութիւնների ու թալանի:

Սումգայիթում Ադրբեջանի կողմից իրականացուած սոսկալի կոտորածը 20րդ դարի սկզբներին հայութեանն իր հայրենքիում ոչնչացնելու թուրքական քաղաքականութեան շարունակութիւնն էր՝ այս անգամ որպէս պատասխան ԼՂԻՄ մարզային խորհրդի 1988թ. Փետրուարի 20ի որոշման՝ մարզը Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմից Հայաստանի ԽՍՀ կազմ տեղափոխելու վերաբերեալ:

Օգտուելով ԽՍՀՄ ղեկավարութեան անտարբերութիւնից եւ փորձելով խոչընդոտել Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրաւունքի իրականացմանը՝ Ադրբեջանը շարունակել է իր հայատեաց քաղաքականութիւնը՝ ցեղասպանութեան ալիքը ընդլայնելով նաեւ Ադրբեջանական ԽՍՀ այլ հայաշատ բնակավայրերում, մասնաւորապէս, 1988թ. Նոյեմբերին՝ Կիրովաբադում եւ 1990թ. Յունուարին՝ Բաքւում:

Քաղաքակիրթ աշխարհն այսօր էլ լռում է՝ համարժէք գնահատական չտալով այդ վայրագութիւններին: Աւելին, օգտուելով միջազգային հանրութեան պասիւ  (կրաւորական-Խմբ.) կեցուածքից՝ Ադրբեջանի բռնատիրական ղեկավարութիւնը հետեւողականօրէն շարունակում է իրականացնել հայատեացութեան քաղաքականութիւն, որի ակներեւ հետեւանքն են 2016 թուականի Ապրիլին Արցախի ժողովրդի նկատմամբ Ադրբեջանի սանձազերծած ռազմական գործողութիւնները եւ դրանց ընթացքում իրականացրած միջազգային իրաւունքի նորմերի կոպտագոյն խախտումները, քաղաքացիական բնակչութեան նկատմամբ կիրառուած խոշտանգումները:

Կողմերի միջեւ հաւասարութեան նշան դնելու միջազգային հանրութեան որդեգրած վարքագիծն այս օրերին էլ ադրբեջանական կողմին զինադադարի ռեժիմը պարբերաբար խախտելու եւ ղարաբաղա-ադրբեջանական սահմանին ռազմական սադրանքներ հրահրելու առիթ է տալիս:

Յարգելով Սումգայիթի ջարդերին ու բռնի տեղահանութեանը զոհ գնացած անմեղ հայերի յիշատակը, պահանջատէր լինելով նրանց խախտուած իրաւունքների վերականգնմանը եւ դատապարտելով այլատեացութեան, ծայրահեղականութեան ու ահաբեկչութեան ցանկացած դրսեւորում՝ Արցախի Հանրապետութեան Ազգային ժողովի արտաքին յարաբերութիւնների մշտական յանձնաժողովը.

– Պնդում է, որ Սումգայիթի ջարդերը լիովին համապատասխանում են ՄԱԿի 1948թ. «Ցեղասպանութեան յանցագործութիւնը կանխելու եւ պատժելու մասին» կոնվենցիայով (ուխտով-Խմբ.) սահմանուած ցեղասպանութեան յանցագործութեան իրաւական ձեւակերպմանը,

– Վերահաստատում է Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղի) Հանրապետութեան Ազգային ժողովի վճռականութիւնը՝ վարելու հետեւողական քաղաքականութիւն ադրբեջանահայութեան ցեղասպանութիւնը կազմակերպողներին եւ իրականացնողներին միջազգային իրաւունքի նորմերին համաձայն պատասխանատուութեան ենթարկելու ուղղութեամբ,

– Կոչ է անում միջազգային հանրութեանը եւ բոլոր երկրների խորհրդարանական կառոյցներին դատապարտել Սումգայիթի հայ բնակչութեան զանգուածային ջարդերը՝ դրանց տալով պատշաճ իրաւական գնահատական:

 

28 Փետրուարի, 2017թ.

ք. Ստեփանակերտ

 

 

 

Armenian Prime Minister Karen Karapetian (Photo: Press Office of the Government of Armenia)

YEREVAN (RFE/RL)—Prime Minister Karen Karapetian has called on Armenian professionals from around the world to relocate to Armenia and assist in the implementation of wide-ranging reforms promised by his government.

In a written appeal posted on his Facebook page in English, French, Russian, Spanish and Arabic on Tuesday, Karapetian said they could have a particularly strong impact on the country’s business culture and work ethic.

“We are inviting managers from the Diaspora, as well as cultural figures, internationally recognized educators, scholars and scientists of Armenian descent to take part in the reforms underway in Armenia in order to, first and foremost, introduce a new culture of management, and to employ the knowledge and potential of our topmost professionals of the Diaspora for achieving pan-Armenian goals,” reads the appeal.

“The culture of the Diaspora must be perceptible in our lives,” it says. “I am certain that any kind of contact with our [Diaspora] compatriots will serve as a new impetus and source of motivation for us.”

“With your help, we will borrow from other cultures their best practices and make Armenia more recognizable in the world,” added Karapetian.

The premier did not say explicitly that he is ready to offer senior government positions to Diaspora Armenians. He said only that their greater involvement in “key areas” such as the economy, public healthcare and education would produce “immediate results.”

Karapetian already appealed in December to thousands of Armenians from Syria who have taken refuge in Armenia in recent years. He said his government will do its best to help them stay in their ancestral homeland for good. “You have changed the culture of doing business and providing services in Yerevan,” the former business executive told a group of Syrian Armenian entrepreneurs.

The Diaspora’s engagement in Armenia has long been hampered by a lack of economic opportunities, widespread government corruption and other problems with the rule of law. Karapetian acknowledged these “shortcomings” and stressed that the authorities in Yerevan “no longer have the right to make more mistakes.”

Karapetian announced an ambitious reform agenda after President Serzh Sarkisian appointed him as prime minister in September. His cabinet’s policy program approved by parliament in October promises a tougher fight against corruption, better tax administration and “equal conditions” for all businesses.

Armenian opposition leaders are skeptical about these pledges, saying that Sarkisian is only keen to mislead the public and make it easier for his Republican Party to win the upcoming parliamentary elections.

 

Bako Sahakian lays wreath in commemoration of the Armenian victims of the Sumgait pogrom in 1988

STEPANAKERT—On the 29th anniversary of the Sumgait pogroms, Artsakh (Nagorno-Karabakh) Republic President Bako Sahakian on February 28 to visit the Memorial Complex of Stepanakert and laid flowers in memory of the innocent victims. Accompanying the president at the solemn ceremony was Primate of the Artsakh Diocese of the Armenian Apostolic Church Archbishop Pargev Martirosyan, government officials and community members.

The Artsakh National Assembly Standing Committee on Foreign Relations issued a statement in light of the 29th anniversary of the massacres of Armenians in Sumgait.

The full text of the statement can be read below.

“Massacres of Armenians took place on February 27-29, 1988 in the city of Sumgait of the Azerbaijan SSR pre-planned and organized by the Azerbaijani authorities. Taking advantage of the total absence of authority and putting in force every possible tool for committing brutality the executioners mercilessly tortured and killed some dozens of Armenians while over 20 thousand Armenians who had built the city by their own hands were looted and subjected to violence.

The terrible massacres implemented by Azerbaijan in Sumgait was the continuation of the Turkish policy of the beginning of the 20th century aimed at exterminating Armenians in their motherland, this time as a reaction to the decision of the Regional Council of the Nagorno-Karabakh Autonomous Oblast of February 20, 1988 to leave Azerbaijan SSR and join Armenian SSR.

Taking advantage of the negligence of the USSR authorities and trying to hamper the implementation of the right of the people of Artsakh to self-determination Azerbaijan continued its xenophobic policy by expanding the wave of the genocide to other cities of Azerbaijan SSR with major Armenian communities, particularly, in Kirovabad, November 1988, and Baku, January 1990.

Even today the civilized world keeps silent not giving proper assessment to those atrocities. Moreover, taking advantage of the indifferent stance of the international community the dictatorial leadership of Azerbaijan consistently continues its xenophobic policy the obvious outcome of which are the military hostilities unleashed against the people of Artsakh by Azerbaijan in April 2016 and the gross violations of international right during those operations, as well as the tortures against the civilian population.

The behavior of the international community of putting a sign of parity between the sides gives Azerbaijan an opportunity to regularly violate the ceasefire regime and instigate armed provocations on Karabakh-Azerbaijan border.

Honoring the memory of the victims of Sumgait pogroms and forcefully deported innocent Armenians, demanding restoration of their violated rights and condemning any demonstration of xenophobia, extremism and terrorism Artsakh’s National Assembly Standing Committee on Foreign Relations claims that the massacres of Sumgait fully correspond to the legal formulation of the crime of genocide defined by the UN Convention of 1948 on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, reaffirms the confidence of the National Assembly of Artsakh Republic to pursue a consistent policy aimed at bringing the organizers and perpetrators of the genocide against the Armenians of Azerbaijan to justice in accordance with norms of the international right, urges the international community and the parliaments of all the countries to condemn the mass killings of the Armenian population in Sumgait giving them proper legal assessment.”

 

ԵՐԵՒԱՆ, «Երկիր».- Թուրքիոյ Սահմանադրական դատարանը մերժած է քրտամէտ Ժողովուրդներու ժողովրդավարական կուսակցութեան հայազգի պատգամաւոր Կարօ Փայլանի դիմումը, որ կը միտէր չեղեալ համարել խորհրդարանին մէջ իր նախորդ ելոյթէն ետք իրեն դէմ տրուած որոշումը՝ խորհրդարանի ժողովներու երեք նիստերու մասնակցութենէն զրկել զայն եւ իր ելոյթը նիստի արձանագրութենէն հանել:

Ըստ «Ակօս»ին՝ դատարանը Փայլանի դիմումը որակած է «անկարելի պահան»ջ:

Յիշեցնենք, որ Փայլան խորհրդարանին մէջ, սահմանադրական փոփոխութիւններուն վերաբերեալ նախագիծի քննարկման ընթացքին նշած էր, որ Թուրքիոյ մէջ սահմանադրութեան առաջին օրինակը կազմուած է հայերու կողմէ: Ան շեշտած էր յատկապէս այն փաստը, որ 1915ականներուն վաւերացուած փոփոխութիւնները  յանգեցուցած էին Հայոց Ցեղասպանութեան։ Փայլանի այս խօսքը մեծ աղմուկ պատճառած էր խորհրդարանին մէջ:

 

25 Փետրուարին, առաւօտեան ժամը 3ի եւ 4ի շուրջ, սահմանագիծի հարաւարեւելեան (Մարտունի) եւ արեւելեան (Ակնա) ուղղութիւններով հակառակորդը, օգտագործելով ականազերծման «Տրոպա» տեսակի համակարգ՝  յարձակման փորձեր կատարած է:

Արցախի Հանրապետութեան պաշտպանութեան բանակի մամլոյ  ծառայութեան հաղորդումով՝ պաշտպանութեան բանակի յառաջապահ ստորաբաժանումները երկու ուղղութիւններով ալ ժամանակին նկատած են ատրպէյճանական յատուկ ջոկատայիններու յառաջխաղացքը եւ կորուստներ պատճառելով՝ ետ շպրտած են զանոնք իրենց ելման դիրքերը: Բանակի յառաջապահ ուժերու հակահարուած գործողութեան շնորհիւ հակառակորդը տուած է առնուազն երկու սպաննուած, որոնց մարմինները կը գտնուին չէզոք գօտիին մէջ: Պաշտպանութեան բանակը կորուստներ չէ ունեցած:

Աւելցնենք նաեւ, որ ատրպէյճանական յարձակման գործողութիւնները հետեւանք են վերջին շրջանին հակառակորդ երկրի քարոզչամեքենային կողմէ առաջնագիծին մէջ իբրեւ թէ արցախեան ուժերու յարձակումին վերաբերեալ անընդհատ տարածուող ապատեղեկատուութեան, որով  թշնամին հող նախապատրաստած է իր հետագայ սադրանքներուն համար:

Բացի յարձակման փորձերէն, 24էն 25 Փետրուարի լուսցող գիշերը, արցախեան-ատրպէյճանական հակամարտ զօրքերու սահմանագիծի ամբողջ երկայնքով, հակառակորդը ականանետերէ, հրանօթներէ, նռնականետերէ ու տարբեր տրամաչափի հրաձգային զինատեսակներէ խախտած է զինադադարը՝ հայ դիրքապահներուն ուղղութեամբ արձակելով աւելի քան 860 կրակոց: Յատկապէս բուռն խախտումներ արձանագրուած են շփման գիծի արեւելեան եւ հիւսիսային ուղղութիւններով: Նշուած հատուածներուն մէջ հակառակորդը 60, 82 եւ 120 միլլիմեթրնոց ականանետերու եւ Դ-44 տեսակի հրանօթներու կիրարկումով ընդհանուր առմամբ արձակած է 169 արկ:

Պաշտպանութեան բանակի համապատասխան կառոյցներուն կողմէ տրամադրուած հաւաստի տուեալներուն համաձայն՝ արեւելեան ուղղութեամբ նկատուած են հակառակորդի կենդանի ուժի եւ զինատեսակներու տեղաշարժներ:

Պաշտպանութեան բանակի յառաջապահ զօրամասերը սահմանագիծի ամբողջ երկայնքով անցած են կազմակերպուած պաշտպանութեան եւ պատրաստ են հակառակորդի որեւէ սադրանքի տալու արժանի պատասխան:

Միւս կողմէ, Հայաստանի պաշտպանութեան նախարարութիւնը հրապարակած է Ատրպէյճանի զինուած ուժերու յարձակման փորձին տեսագրութիւնը:

Ըստ Արծրուն Յովհաննիսեանի՝ տեսագրութեան մէջ երեւցող առաջին օղակը կը մատնանշէ «Տրոպա» ականազերծող համակարգի արձակումը: Երկրորդին մէջ կրնաք տեսնել անոր արձակումէն ետք յառաջացած փոշին, ինչպէս նաեւ հայկական կողմին պատասխան կրակը: Երրորդ պատկերին մէջ ատրպէյճանական ստորաբաժանումներուն փախուստն է՝ հայկական կողմի կրակին տակ: Պատկերները կ՛արտացոլեն գործողութիւնները Ակնայի (Աղտամի) ուղղութեամբ:

Իսկ ապա, պարզօրէն կ՛երեւին Մարտունիի հատուածին մէջ ձգուած  դիակները:

Նոյն ծիրին մէջ, Արցախի Հանրապետութեան պաշտպանութեան նախարարութեան մամլոյ ծառայութիւնը ներկայացուց գիշերուան ընթացքին հակառակորդին կողմէ արեւելեան ուղղութեամբ ձեռնարկուած յարձակման փորձի մասին վկայող երկու տեսագրութիւն:

Առաջին տեսանիւթին մէջ ներկայացուած է Մարտունիի ուղղութեամբ՝

Ա. Հակառակորդի հետախուզական խումբի ներթափանցման եւ հայկական ուժերուն կողմէ զանոնք վնասազերծելու գործողութիւնը:

Բ. Հակառակորդին կրած կորուստները (5 դիակ): Ըստ պաշտպանութեան բանակի համապատասխան ծառայութիւններուն կողմէ ձեռք բերուած տուեալներուն, սպաննուածներուն շարքին են Ատրպէյճանի զինուած ուժերու 181րդ ջոկատի հետախուզութեան պետ, գնդապետ Ապտուլայեւ, ջոկատի հետախուզական վաշտի հրամանատար, աւագ հարիւրապետ Աշիմլի Շախլար, հետախոյզ Ատըհուսէյնով եւ երկու զինուոր, որոնցմէ մէկը՝ սակրաւոր:

Երկրորդ տեսանիւթին մէջ կ՛երեւի Ակնայի ուղղութեամբ՝

Ա. Հակառակորդին կողմէ ականազերծման «Տրոպա» տեսակի զինամթերքի կիրարկումը:

Բ. Հակառակորդին կողմէ կիրարկուած նռնականետերու եւ խոշոր տրամաչափի այլ զինատեսակներու պայթիւնը:

Գ. Հակառակորդի հետախոյզներու խումբին նահանջը:

Բացի տեսագրութիւններէն, ներկայացուած են նաեւ հակառակորդին ճամբարին մէջ տեղի ունեցած հեռախօսազրոյցի ձայնագրութիւնը:

Աւելի ուշ, Արցախի Հանրապետութեան պաշտպանութեան նախարարութիւնը տեղեկացուց, որ 25էն 26 Փետրուարի լուսցող գիշերը արցախեան-ատրպէյճանական հակամարտ զօրքերու շփման գիծի ամբողջ երկայնքով հակառակորդը 122 միլլիմեթրնոց Դ-30 հաուպից եւ Դ-44 տիպի հրանօթներէ, ականանետերէ եւ նռնականետերէ շարունակած է ուժգնօրէն խախտել զինադադարի պահպանման դրութիւնը՝ հայ դիրքապահներու ուղղութեամբ արձակելով աւելի քան 2200 կրակոց: Աւելի ուժգին խախտումներ արձանագրուած են արեւելեան, հիւսիս-արեւելեան եւ հիւսիսային ուղղութիւններուն վրայ: Նշուած հատուածներուն մէջ ատրպէյճանական զինուժը Դ-30, Դ-44 հրանօթներէ եւ ականանետերէ հայ դիրքապահներու ուղղութեամբ արձակած է 113 արկ, որոնցմէ 36ը՝ հրանօթներէ, 77ը՝ ականանետերէ:  Հակառակորդը հրանօթներով կրակած է նաեւ Թալիշ գիւղին ուղղութեամբ (18 արկ):

Պաշտպանութեան բանակի յառաջապահ զօրամասերը հակառակորդի նախայարձակ գործողութիւնը ճնշելու համար դիմած են պատասխան գործողութիւններու եւ շարունակած վստահօրէն իրականացնել մարտական հերթապահութիւն:

 

«Որոնք են լինելու վաղուայ Հայաստանի սահմանները:

– Անոնք, որ պիտ գծեն հայ զինուորի արիութիւնն ու հայրենասիրութիւնը»:

Գարեգին Նժդեհ

25 տարի առաջ, Արցախեան ազատամարտի թէժ մարտերու բովէն անցած հայոց զինուորագրեալ նոր սերունդը հիմը դրաւ հայոց բանակին, որ հետագային պիտի դառնար հայ ազգի անվտանգութեան եւ գոյատեւելիութեան հիմնական երաշխաւորը: 25-ամեայ փորձառութեան ճանապարհ ունեցող հայոց նորաստեղծ բանակը, այսօր իր մարտունակութեամբ եւ բարոյահոգեբանական իր կատարեալ պատրաստուածութեամբ՝ կը հանդիսանայ տարածաշրջանի լաւագոյնը:

Անդրկովկասի տարածքային հիմնախնդիրները, ուշ կամ կանուխ, կրկին պիտի դառնան շահագրգիռ կողմերու քաղաքական սեղանին վրայ գլխաւոր օրակարգ։ Ազդեցութեան ոլորտներու վերադասաւորման յառաջիկայ գործընթացին, ռազմավարական անհրաժեշտութիւն է լուծման որեւէ տարբերակի ձեւաւորման մէջ հիմնական դերակատար ըլլալը։

Այսօր, շնորհիւ հայ զինուորին ու ազատամարտիկին Արցախն ու Շուշին ազատագրուած են, որպէսզի հարթուի ուղին գալիք նուաճումներուն, որոնք հայ ժողովուրդի ազգային իրաւունքներուն եւ արդար դատին վերատիրացման համար քաղաքական յառաջիկայ մեր մարտահրաւէրներն են տարբեր ճակատներու վրայ։

Ա՛յս է հայ զինուորին արձանագրած յաղթանակներուն պատգամը։ Ազատագրուածը պահելու եւ ապագայ յաղթանակներուն սեւեռելու պատգամը: Տասնամեակներէ ի վեր բռնագրաւուած Շուշին իր հարազատ ժողովուրդին վերադարձաւ գիտակցօրէն դէպի մահուան երախը գացող հայ հրասայլորդի ինքնազոհութեամբ, հայրենի լեռներուն միախառնուած արեամբ, յաղթանակ կերտելու անկոտրում կամքով: Տէր կանգնինք այդ յաղթանակին:

Խրամատներուն եւ պահակադիրքերուն մէջ դիրքաւորուած սահմանապահ զինուորները վճռակամ ու զգօն են, պատրաստ՝ թշնամիին սադրանքները դիմակայելու, զանոնք կանխարգիլելու եւ ի հարկին արժանի հակահարուած տալու։

Ապրիլեան պատերազմին ընթացքին, թշնամիի սանձազերծած խափանարար գործողութիւնները ձախողութեան մատնելով՝ հայ զինուորը փաստեց, որ իր մարտունակութեամբ եւ բարոյահոգեբանական պատրաստուածութեամբ կը մնայ հայրենիքի 42.242 քառակուսի քիլոմեթր տարածքը պաշտպանող արթուն պահակը:

Փա՜ռք հայ ժողովուրդի պաշտպան հայոց հզօր բանակին, փա՜ռք Արցախն ու Շուշին ազատագրած հայ ազատամարտիկին եւ յաւե՛րժ փառք հայրենիքին համար իր անձը զոհաբերած նահատակ զինուորին:

By Murad Meneshian

One hundred and twenty five years ago, in the Caucasus, a group of young men and women, imbued with social revolutionary fervor, turned their sight toward national liberation and forged an alliance, which became the Armenian Revolutionary Federation (ARF). It pledged to emancipate the Armenian people from despotic and hostile nations. It helped to establish the independent Republic of Armenia and continues to defend the Armenian people during critical and peaceful times, from Artsakh (Nagorno-Karabagh) to Lebanon and Syria. The Armenian Revolutionary Federation is the party of the people, the largest and the most representative. It took upon itself the defense of the Armenian people in Western Armenia (Eastern Anatolia/Turkish Armenia) against Turkish and Kurdish truculence and tyranny, despoliation and desecration. It was the Armenian Revolutionary Federation that led the Armenian resistance against Turkey during World War I. It was through the perseverance of this organization that the Allied Powers of World War I officially recognized the Armenians as their “Little Ally.” It was the organized Armenian Revolutionary Federation volunteers who fought the Turks long enough in Baku and prevented the Germans from reaching the oil fields, contributing to the decisive Allied victory. It was this organization that saved thousands of children left orphaned in the bloody fields of Western Armenia. It was this organization that produced the victories at Sardarabad, Bash-Abaran, and Karakilisa on May 28, 1918, and declared the independence of Armenia. And it was the Armenian Revolutionary Federation members of the Armenian government who signed the Treaty of Sèvres.

One hundred and twenty five years ago, in the Caucasus, a group of young men and women, imbued with social revolutionary fervor, turned their sight toward national liberation and forged an alliance, which became the Armenian Revolutionary Federation (ARF).

How did this national political organization form and grow from disparate and disorganized Armenian groups having Russian social revolutionary orientation in the last decade of the 19th century? A closer look reveals that the ARF had its seeds sown earlier in Western Armenia by secret organizations that could no longer bear the suffering of the Armenians at the hands of the abusive Turkish government. The Zeytun uprising of 1862 against intolerable taxation signaled the nascent Armenian liberation movement and found its response in the far-away Caucasus.

In 1872, Miutiun I Perkutiun (Union of Salvation) in Van became the first organized revolutionary society in Western Armenia. It had 46 members from all classes, including clergy; they dedicated themselves to liberate the Armenians in the region. They applied to the Russian government to send a consul to Van, and later they asked to become Russian subjects.

The Sev Khach Kasmakerbutiun (Black Cross Society) was formed during the Berlin Congress, in 1878, in Van, when the Kurdish atrocities were continuing with Britain’s encouragement. Organized to alleviate the suffering of the Armenians from terror and famine, the members were sworn to secrecy and those who broke their oath were marked with a black cross and put to death.

Raffi and his Jelaleddin and Khente

In 1880, Pashtpan Hayreniats (Protectors of the Fatherland) was formed in Erzerum (Garin) and led by Khachatur Kerektsian and Karapet Nshikian. Its purpose was to arm the inhabitants for defense against any future attacks by Turks, Kurds, and Circassians. It was thought that the society was directed by Dr. Bagrat Navasardian from headquarters in Tiflis (Tbilisi). There was evidence that Raffi cooperated with them. It had a 7-member central committee, with decentralized groups of 10, each with a leader. Hundreds joined the society, which distributed guns to the people. Bishop Ormanian, the prelate of Erzerum, had been informed of the group, and in 1881 he notified Patriarch Nerses Varzhabedian, who approved the society’s existence. Kerektsian went to Van and conferred with Khrimian Hayrig; then he made contact with Grigor Artsruni, the publisher of “Mshak,” and Raffi. The society printed certificates with its emblem, oath, and the words, “Azatutiun Gam Mah” (Liberty or Death). In 1882, the Turkish government found a copy of the certificate and arrested 67 people, 40 of whom were found guilty and given 5- to 15-year prison terms. Patriarch Nerses’s and Bishop Ormanian’s efforts convinced the sultan to pardon the prisoners in 1886 to avoid European pressure. The London Times reported that 400 persons were arrested in Erzerum and the leaders were believed to be in Tiflis. The Russian consul in Erzerum notified the Russian government, which arrested Artsruni and Raffi and searched their homes and the “Mshak” office. The events in Erzerum served as the inspiration for the revolutionary song, “Dzayne Hnchets Erzerumi Hayots Lerneren.”

The secret organization Barenepatak Enkerutiun (Goodwill Society; 1868-1876) was formed in April 1868, in Alexandropol, under the guise of a cultural and philosophical organization. It managed to avoid detection by police until it was exposed by an unpatriotic bishop.

The secret organization Kontora Hayreniats Siro (Devotion to the Fatherland Bureau; 1874-1875) was formed in Karakilisa (now Vanadzor). It was a sister organization of Barenepatak Enkerutiun, disguised as a cultural organization but with political objectives.

Due to the 1877-78 Russo-Turkish War, emigrants from Mush, working as laborers in Tiflis, formed a society to self educate and acquire training in the use of arms to prepare for liberation activities in their homeland. They were taught the use of arms by Gabriel (Gabo) Mirzoian, Aleksander Simonian, and Ghazakhetsi Mekhak until 1884 when Kristapor Mikaelian—at that time a member of the Russian social revolutionary groupNarodnaya Volya (People’s Will)—assumed the leadership.

In Yerevan in the early 1880’s, V. Yeghiazarian, T. Vardanian, and T. Meherian formed the secret Azkaser Usutsichner organization (Patriotic Teachers). They were suspected of having ties with Tiflis and Erzerum. The government discovered and imprisoned them.

In Shushi, Karabagh, the Uzh (Strength) secret organization formed to help the liberation cause through money and arms. The members read banned books and encouraged the use of the Armenian language and culture.

Starting in 1885, brigand bands formed in Western Armenia and attacked Kurdish feudal lords and Turkish government forces. In the Daron region there were the Arapo, Mkho, and Markar Varzhabed groups; in Alashkert, Huno; in Erzerum, Shamil (Dikran Okonian); in Yerzinga, Kalust Arkhanian; in Shadakh, Chato and Shero; and in Dersim, Dersimi Keri.

Influenced by the writings of Khachatur Abovian, Mikael Nalbandian, Rafael Patkanian, Raffi’s novels, and the outcome of two world events—the Russo-Turkish War and Bulgaria’s independence—raised the hopes of the Armenian intellectuals in Russia for Western Armenia’s emancipation. The university-educated class followed two separate ideologies. One segment included students from the wealthy class and advocated pure nationalism; the other had social revolutionary tendencies similar to that of Narodnaya Volya. The young men and women began to form various secret groups to help liberate the Armenians from Turkish tyranny. In 1878, Raffi published Jelaleddin, and in 1880 Khente, which shocked readers and aroused the youth’s desire to liberate Western Armenia.

Kristapor Mikaelian

Young people of various nationalities in Transcaucasia worked together in the Russian revolutionary organizations Zemly i Volya(Land and Freedom) and Narodnaya Volya. Kristapor Mikaelian had joined Narodnaya Volya during his student days at the Pedagogical Institute in Tiflis in the late 1870’s. He graduated in 1880 and went to Verin Agulis, his hometown, to teach in the Armenian schools. The school board had funded his education with the condition that he would go back and teach for four years. He was already a seasoned political activist. His reformation came about during the years he spent in his hometown, where he became closely acquainted with the condition of the peasantry. He saw how the Russian government officials oppressed and subjugated the people to myriad injustices.

During his time in Verin Agulis, the committee of Narodnaya Volyain Tiflis was comprised of three Georgians and three Armenians—Grigor Ter Grigorian, Abraham Dastakian, and Tamara Adamian. In the summer of 1881, Kristapor returned to Tiflis and met with Abraham Dastakian and one of the Georgians. He suggested that the members, as separate national groups, go to the regions and work among the people. His suggestion was met with strong opposition.

Simon Zavarian in his youth

In 1882, the Armenians separated from the Narodnaya Volya committee based on national aspiration. Dastakian wrote to Kristapor: “Our group will entirely dedicate its activities to the unprotected rights of the unfortunate Armenian people.” Dastakian attracted Simeon and Srapion Ter Grigorian, Aleksandr Petrosian, Davit Nersesian, Arisdages Tokhmakhian, Tigran Pirumian, Simon Zavarian, and Grigor Aghababian, among others. The group held meetings, during which the members presented lectures on national history and culture. They published two secret papers called “Munetik” (Crier), edited by Simon Zavarian, Martiros Markarian, and Grigor Aghababian, and “Hairennaser Dzain” (Patriotic Voice), edited by Simeon and Srabion Ter Grigorian. The former had a revolutionary tone and declared resistance to the Russian government’s oppression; the latter suggested a passive reaction and stressed speaking Armenian outside the home as well. The group sent observers Aleksandr Petrosian and Tigran Pirumian to Western Armenia in 1883 to gather information for their future operations. That same year Haik Dadaian and Zakar Tavakalian were sent by the secret organization in Yerevan. In the fall of 1883, Abraham Dastakian, Tamara Adamian, Simeon and Srapion Ter Grigorian left Tiflis to study in Moscow and St. Petersburg. Thus, the activities of the group discontinued in Tiflis.

The St. Petersburg Armenian students in the early 1880’s had formed a group and followed the events in Western Armenia and the political independence of the Balkan people from the Ottoman Empire. The students printed 15 brochures on the Greek and Bulgarian revolutionaries and distributed them among the Armenians, hoping to inspire them for action against the Turkish government.

In the spring of 1882, the Armenian students in Moscow were similarly influenced by the Balkan events. They formed an organization called Hayrenaserneri Miutiun (Union of Patriots), and published revolutionary literature calling Armenians to liberate their compatriots in Western Armenia. Some of the members were Simon Zavarian, Martin Shatirian, Harutiun Pirabian, Nerses Abelian, Vardges Kachaznuni (Hovhannes Kachaznuni’s brother), Margar Artemian, Mikael Zalian, Davit Nersesian, Karapet Ter Khachaturina, and Martin Vekilian. They produced a pamphlet declaring their objectives, a copy of which was brought to Tiflis by Davit Nersesian in the summer of 1882. On New Year’s Day, 1884, the St. Petersburg students Abraham Dastakian, Simeon and Srapion Ter Grigorian, and Tamara Adamian met with the Moscow students and formed a single organization. Hayrenaserneri Miutiun decided to publish their organ “Azatutian Avetaber” (Herald of Freedom) and set up the first Armenian secret printing press in 1884, in Russia. The group had the ideology ofNarodnaya Volya. The organ declared that the Turkish government was the greatest oppressor of the Armenian people, and it proclaimed to achieve political and economic independence from Turkey by revolutionary means. The organization and the press were discovered by the Russian government in 1886, forcing the group to disband.

Russian revolutionaries assassinated Tsar Alexander II in 1881. His son Alexander III ascended the throne and pursued a policy of severe persecutions against minorities, especially the Armenians. In 1884, Kristapor Mikaelian completed his teaching responsibilities and returned to Tiflis, and found only a few of Abraham Dastakian’s Hayrenaserneri Miutiun members. Many had left for Europe and Russia to attend universities, and others were occupied with family and professional responsibilities. The only ones left were the Mushetsilaborers, being trained by Gabriel Mirzoian and assisted by Aleksander Simonian (Santro) and Ghazakhetsi Mekhak (Bidza). Kristapor joined Mirzoian and assumed the leadership of the Mushetsi group. In 1884, the Russian government eliminated Armenians from civil and military positions and banned participation in cultural activities. This policy was formalized by the “Ukaz” Law of 1884. The restrictions imposed on the Armenians reached its peak in 1885 when the government closed all 600 of the Armenian diocesan schools in an attempt to assimilate the Armenians. In defiance of the law, Gabriel Mirzoian and Kristapor Mikaelian printed and distributed three anti-Tsarist pamphlets protesting the closing of the schools. The anti-Armenian campaign drove away Armenians from Russian revolutionary circles. On the advice of Raffi, the Armenian secret organizations opened schools in homes and distributed anti-government leaflets written by Kristapor Mikaelian. Kristapor left for Moscow in the fall of 1885 to further his studies.

Natalia Matinian

In 1886, the graduating students from Moscow and St. Petersburg returned to Tiflis and brought the printing types with them. Those mostly from Moscow resided in the middle-class hostel named Iuzhniya Nomera (Southern Numbers); those of the bourgeoisie class from St. Petersburg universities lived in the better hostel named Severnie Nomera(Northern Numbers). All, experienced as members of secret organizations, continued their discussions on how to help their compatriots in Western Armenia. Others joined and formed the nucleus of the future Armenian Revolutionary Federation. Some of the members were Nikol Matinian, Natalia Matinian, Satenik Matinian, Maro Zakarian, Anna Sahakian, Hovhannes Yusufian, Hakob Kocharian, Martin Shatirian, Hovsep Arghutian, Arshak Tadeosian, Tigran Stepanian, Aleksandr Petrosian (Peto/Bedo). The group held meetings mostly at Iuzhniya Nomera to form a united organization and to formulate an operations program. The main disagreement was about the different ideologies of the two groups. Those having Russian social revolutionary orientation, the Iuzhniya group, insisted on founding a socialist organization, whereas the Severnie group—Dr. Hovhannes Loris-Melikian, Kostantin Khatisian, Gabriel Mirzoian, Levon Sarkisian, Tadeos Zakarian—had purely nationalistic and capitalistic inclinations, stressing that the laws of the future Armenia had to protect financial institutions, like those in Western Europe. Khachatur Malumian (E. Agnuni) was associated with Grigor Artsruni, who operated independently. They were all concerned with the liberation of Western Armenia.

Satenig Matinian (Arghoutian), also known as Dzaghig

In 1887, Kristapor returned to Tiflis due to a lack of funding. Although he knew Nikol Matinian, Martin Shatirian, Hakob Kocharian, and Hovsep Arghutian, he did not get involved with the Iuzhniya group. Shatirian knew Kristapor because Zavarian had told Shatirian in Moscow to go and see Kristapor in Tiflis. Shatirian visited Kristapor almost daily at his apartment where he worked as a proofreader for the Russian paper “Novoye Obozrenie” (New Review). The Iuzhniya group asked Shatirian to convince Kristapor to join the discussions at Iuzhniya Nomera. At first, Kristapor was reluctant, but when he realized that the group was serious, he began to attend the meetings. He noticed that the different groups were disorganized and espoused different ideas and plans to unify for revolutionary activities. Kristapor worked on forming a new group and movement. Stepan Zorian (Rostom) arrived in Tiflis in 1887 from his village Dzghna and met Kristapor. They wanted to establish a secret printing press using the types Kristapor had acquired from the members of Azatutian Avetaber, but they lacked the funds. Both began to rally all of the Armenian revolutionary groups for armed struggle for the political and economic liberation of Western Armenia.

Khachatur Malumian (E. Agnuni)

At the end of July 1889, Ruben Khan-Azat (Nshan Karapetian), one of the founders of the Hnchak Party (Paris, 1887), came to Tiflis to recruit members. Khachatur Malumian invited Khan-Azat to stay at his home, where young men gathered to socialize. He met the young men, but was disappointed that their discussions were about matters of entertainment rather than serious national issues. He informed them that he had come to discuss issues that were crucial to the Armenians of Western Armenia. Those present were skeptical about his proposals. He wanted to meet Kristapor and Zavarian, but both had left Tiflis on private business. He asked Malumian to call a meeting with the leadership of the different groups so that he could explain to them the Hnchak ideology. Khan-Azat had three meetings with several members of the various groups and proposed to form a revolutionary organization that would have a socialist program and that its members were obliged to go to Western Armenia and engage in revolutionary activities. The attendees were receptive to the idea of forming a revolutionary group based on purely national issues. They disagreed on the mandatory requirement of members going to Western Armenia. Disappointed, he returned to Batum.

In the winter of 1889, under the leadership of Kristapor Mikaelian, the Iuzhniya and Severnie groups met at theIuzhniya Nomera and formed a united organization named Yeritasard Hayastan (Young Armenia). The nucleus of this organization was the “Droshak” group. Members of the organization were Kristapor Mikaelian, Simon Zavarian, Avetis Sahakian, Hovhannes Yusufian, Nikol Matinian, Hovsep Arghutian, Abraham Dastakian, Martin Shatirian, Tigran Okonian, Aram Nazaretian, Hakob Kocharian, Martiros Markarian, Arshak Tadeosian, Satenik Matinian, Natalia Matinian, Daria Goloshian, Maro Zavarian, Zhenia Adamian, Tigran Stepanian, Arshak Paronian, Tadeos Zakarian, Aram Aramian, Vardges Kachaznuni, and others. The purpose of the organization was to send men across the border into Western Armenia for punitive missions against the Kurds hoping to attract the attention of the European powers to enforce the reforms stated in Article 61 of the Berlin Treaty, coordinate with the activities of the other secret groups, send observers into Turkish territory to collect information, prepare men in Transcaucasia for possible future armed combat, and smuggle arms into Western Armenia through Persia. Branches of the organization formed in other cities and villages in Russia, Turkey, and Persia. Investigators Hovsep Arghutian, M. Markarian, and Ardashes Barkhudarian went to Western Armenian to evaluate the conditions and assess the people’s disposition for revolutionary work. Martin Shatirian went to Alexandropol and formed Droshak committees in the surrounding villages. Yeritasard Hayastan set up a printing press in the basement of Zhenia Adamian’s home and published propaganda literature.

In 1890, Russia changed its tolerance toward the Armenians and pursued a policy of expansionism in the Far East and warmed its relations with Turkey. In the following year, Turkey formed the Kurdish Hamidiye force, giving them military authority to secure the territory near the Russian border. Both these developments presented serious hardships for the Armenian freedom fighters.

Front page of the July 1900 (No. 5, Vol. 106) issue of Droshak, printed in Geneva, Switzerland

In the late spring of 1890, members of Yeritasard Hayastan and teachers who had come from the regions for their summer break held numerous meetings to form a united organization. Deep-rooted ideological differences existed between two major factions—the social revolutionaries and ultra-nationalists. Two major events in 1890 in Turkey—the disturbances in Erzerum on June 20, and the Hnchakian demonstrations at Kum Kapu in Constantinople on July 15—spurred the groups to urgently develop a more comprehensive program than that ofYeritasard Hayastan. These events galvanized the members to immediately form a strong organization and plan for a revolutionary movement in Turkey. Several constituent meetings took place between the various groups in an effort to consolidate into one powerful federation. Rostom was not present at these meetings because he had left Tiflis in the autumn of 1889 and entered the Petrovski Agricultural College in Moscow. Kristapor helped to bring the two major groups closer to compromise and achieve unity. A final agreement had not yet been reached when the meeting heard that Ruben Khan-Azat, the representative of the Hnchak Party, was in Batum. He had escaped from Constantinople the day before the Kum Kapu demonstration on July 15. The meeting agreed to invite Khan-Azat to participate in the meetings. They sent Arshak Ter Grigorian to Batum. Ter Grigorian met Khan-Azat and informed him of the meeting’s intentions. Two weeks later, Khan-Azat arrived in Tiflis and was greeted at the train station by Kristapor, Zavarian, Arshak Ter Grigorian, Hovhannes Yusufian, Nikol Matinian, Khachatur Malumian, Kostantin Khatisian, and a few female members (unnamed by Khan-Azat, but likely Satenik and Natalia Matinian, Daria Goloshian, Maro Zavarian, and Zhenia Adamian). The next day, Kristapor and Zavarian met with Khan-Azat and asked him to wait a few days before joining the meetings because an agreement was imminent and his presence might agitate some members and prevent achieving an agreement. Khan-Azat emphasized that socialism had to be the objective of the new organization. Kristapor and Zavarian assured him that they would incorporate his ideology into the agreement in such a way that it would be acceptable to him, and that his party would be part of the unified organization. Khan-Azat agreed. Kristapor and Zavarian, socialists themselves but pragmatic and realists, were careful to avoid alienating the anti-socialists by carefully wording the economic and political objectives without using the word “socialism.” Kristapor with his charismatic and persuasive personality was able to unify the participants around the idea of liberating Western Armenia. The delegates reconciled their differences and arrived at a compromise. Kristapor suggested that the party objective be “the economic and political” freedom of Western Armenia, thereby incorporating the social-economic system into the agreement without using the word “socialism.” A few days later Kristapor and Zavarian informed Khan-Azat that the group had resolved its differences and the anti-socialists had accepted the statement; he was asked to come to the next meeting and announce the Hnchak Party’s integration into the new organization. Khan-Azat went to the meeting held at Gabriel Mirzoian’s home. Present were Gabriel Mirzoian, Simon Zavarian, Kristapor Mikaelian, Khachatur Malumian, Arshak Ter Grigorian, Abraham Dastakian, Kostantin Khatisian, and Hovhannes Loris-Melikian. They presented the new organization’s plans to Khan-Azat, who pointed out that the words “socialism” and “democracy” were not in the plan. He told the meeting: “The revolutionary organization must have a simple and defined program…when you desire that the Hnchak Party join your organization, your program has to be based on socialism.” He feared falling under the control of the ultra-nationalist elements of the organization, and that his comrades in Geneva would disagree with the new organization’s direction. After the meeting Kristapor and Zavarian met alone with Khan-Azat, and Kristapor told him, “You have lived in a free society and you want to call every item by its actual name. Here it is not like that. We have learned to speak secretly about everything. We do not pay much attention to the word; the important thing is the work. It seems strange to you that the word ‘socialism’ is not in the plan. What is the meaning of the words ‘economic and political,’ if not ‘socialism?’” Khan-Azat was not convinced, but he did not doubt their sincerity. The nationalist elements asked Khan-Azat to inform his party to cease the “Hnchak” publication. He was against it and Kristapor and Zavarian sided with him. When he informed his party leaders, they sent a telegraph telling him to cease negotiations until Hakob Meghavorian arrived with specific instructions. After long discussions with the Hnchak Party representatives, the delegates signed a document stating that the Hnchak Party was to dissolve and become an integral part of the new organization with its headquarters in Trabzon as suggested by Khan-Azat as a compromise. In effect, however, the functioning center was Tiflis, where most of the leaders lived. Thus in August 1890, the Hay Heghapokhakaneri Dashnaktsutiun (Federation of Armenian Revolutionaries) was formed. It was agreed that the “Hnchak” in Geneva would be the federation’s theoretical organ and “Droshak” in Tiflis its revolutionary struggle. A five-member central committee (Center/ Kentron/Bureau) was elected consisting of Kristapor Mikaelian, Simon Zavarian, Abraham Dastakian, Hovhannes Loris-Melikian, and Levon Sargisian. The daily operations were to be centrally directed by the executive. Many Hnchak committees in Russia joined the federation. Because the situation in Western Armenia was of utmost importance, the federation did not have time to prepare a program and operational rules.

Rostom with Bulgarian-ArmenianUngeruhis in 1893

In September 1890, Rostom was expelled from college and returned to Tiflis when the federation had already formed. Regardless, Rostom immersed himself in the cause and activities of the federation. The federation announced its formation in a secret flier named Droshaki Trutsik Tert(Droshak flier), dubbed “Manifesto,” issued in September 1890 and addressed to the public, wherein it declared that the Armenian Question would be the central purpose of the party; that no longer would it beg European governments for assistance, for such reliance had proved useless; that it would fight for the political and economic freedom of Western Armenia; that the Armenians had resolved to defend their rights, property, honor, and family with their own hands; and that all true patriots should join forces with the new organization. The flier was not dated; there is, however, anecdotal evidence as to when it was published. Tigran Stepanian had taken a number of copies and gone to Yerevan to distribute them and recruit new members. He met Grigor Artsruni there and gave him a copy of the flier. Artsruni was in Yerevan in September 1890; it is certain that the flier was published in September. Unfortunately, not a single copy of the flier has survived. Available financial documents indicate that the fiscal year started on Nov. 1, 1890.

Grigor Artsruni

Meanwhile, Sarkis Gugunian, a central figure in a group of nationalist Armenian students in St. Petersburg, left and went to Tiflis to form an expeditionary group, enter Western Armenia, and defend the terrorized Armenians. He gathered 125 volunteers and trained them in the Kars region along the Turkish border. The Tiflis delegates were interested in Gugunian’s mission, so they sent a representative to inform him about the formation of the federation. He was advised to enter Turkey without delay for fear of being discovered by the Russian government. Gugunian refused to recognize the new organization. He also was not ready to cross the border. The federation received word from its curriers that the Mush prelate had asked to delay sending freedom fighters until a more propitious time. The organization sent Kostantin Khatisian and later Zavarian to convince Gugunian to disperse his men, but neither could convince him.

Unfortunately, when he did cross the border, the group fell under fire from both the Turkish and Russian border guards. Those who survived were arrested by the Russian border guards, and after trials they were imprisoned.

The executive immediately sent field workers—organizers and propagandists—to Western Armenia, Trabzon, Constantinople, the northern Caucasus, Baku, Persia, and other towns and villages. Kristapor went to Baku to organize committees and raise funds. Zavarian and Hovsep Arghutian went to Trabzon; Zavarian became the principal of the Armenian school, and Arghutian became a field worker. Kristapor was arrested and sent into exile to Bessarabia. Zavarian and Arghutian were arrested by the Turkish government and, after trials and imprisonment, were handed over to the Russian government, which also exiled them to Bessarabia.

Nikol-Duman

Field workers Tigran Stepanian, Galust Aloian, and Hovnan Davitian were the first who went to Persia in January 1891. Davitian was invited by the board of the Lilava Armenian School in Tavriz. Soon Nikoghayos Ter Hovhannisian (Nikol-Duman) and several teachers joined him. Gunsmiths Aleksandr Katanian, Aristakes Zorian (Garo), and Yervant Ter Avedikian arrived and set up an arms factory in the Chabakhana market where other gunsmith shops operated. Other field workers renovated and occupied the Derik Monastery, from where they launched expeditions into Vaspurakan and repelled the Kurdish attacks on the Armenian villages along the Persian-Turkish border. Kostantin Khatisian’s ultra-nationalist group, unhappy with the executive, formed a “Fraktsia” (separate group), and in November 1890, Kostantin went to Baku to raise funds and recruit members. He came back with several volunteers and went to Bulgaria to make bombs. The Bulgarian government arrested and exiled them; they returned to Tiflis.

When Khan-Azat returned to Geneva in early 1891, he found that his comrades were far less willing to compromise on the issue of socialism. They complained that the federation was not in the hands of Kristapor and Zavarian, because of their absence, but of the anti-socialist liberals in the executive. The executive informed Avetis Nazarbekian (one of the founders of the Hnchak Party) to stop publishing the “Hnchak” because “Droshak” was going to be published soon. Nazarbekian was extremely critical of the federation’s recent flier and was concerned about complaints from former Hnchakians who had joined the federation. Based on the Hnchaks’ objections, the Geneva headquarters decided to nullify the agreement made in Tiflis. In the May 18 and June 5, 1891 “Hnchak” issues, the Hnchak Party official declared its withdrawal from the federation, claiming that a union had never taken place with the Tiflis groups. The Hnchak Central Committee informed the federation executive in Tiflis of their decision, but the latter did not respond. The second “Droshak” flier appeared in early 1891, wherein it was announced that the federation was going to publish “Droshak” soon. In May 1891, the first official issue of “Droshak” appeared, containing the following excerpt: “‘Droshak’ cannot have solidarity with those who want to reach their goal diplomatically because diplomacy as an exception will not do anything that is affected just by philanthropy. In our material world, the diplomats rule according to their self-interests and the rights of the powerful. … On the other hand, ‘Droshak’ cannot agree with those who want to form such an organization which wants to struggle only in Western Europe…”

Khachatur Malumian, representing “Mshak,” had left the federation before the executive’s election. The ultra-nationalists Kostantine Khatisian, Levon Sarkisian, and Gabriel Mirzoian also left. Upon the departure of the Hnchak Party and Khatisian’s group, the organization changed its name to Hay Heghapokhakan Dashnaktsutiun(Armenian Revolutionary Federation). The bulk of the work was thrust upon Kristapor (1859-1905), Rostom (1867-1919), and Zavarian (1866-1913), who became the triumvirate that was instrumental in achieving political unification and sustaining the momentum for the organization to survive and grow.

The executive lost its effectiveness when in 1891 Kristapor and Zavarian were arrested and exiled to Bessarabia. The remaining members did not show revolutionary abilities. Martin Shatirian and Arshak Tadeosian filled the positions left open by Kristapor and Zavarian. Rostom took upon himself the burden of all major tasks of the organization. The centralized system was ineffective in directing activities in distant places, where contact was difficult between the various groups operating within three hostile nations.

Sarkis Gugunian

In early 1892, the federation was in danger of dissolution. Internal dissensions and desertions had weakened the party and made it ineffective. It was criticized by the members and the public, which had expected great results for the salvation of Western Armenia. In April 1892, a group in Tavriz, Persia, demanded to hold a congress to clarify the objectives of the party, revise its structure and methods of operation, and develop a comprehensive strategy for the revolutionary struggle. They issued an announcement under the heading, “Invitation to the first general meeting of Armenian Revolutionaries,” signed by “A Group of the Federation of Armenian Revolutionaries,” criticizing the executive and their poor performance. The organization further weakened when the bourgeoisie executive members, Hovhannes Loris-Melikian and Levon Sarkisian, left the organization. The federation members agreed with the circular and planned the first General (World) Congress in Tiflis in the summer of 1892. In May, both Kristapor and Zavarian returned from exile. Representatives came from Russia, Persia, and Western Armenia. Invitations were sent to the Hnchak and Armenakan parties, but neither responded. In effect, this gathering was the founding congress of a new consolidated party—Hay Heghapokhakan Dashnaktsutiun. Until the First General Meeting the organization had operated centrally, creating confusion within the field workers in various regions. For that reason, and at the urging of Hovnan Davitian, the Congress decentralized the party operations and produced its Tsragir yev Kanonagir (Program and Rules). The official organ of the ARF remained the “Droshak.” (Note: Nos. 1 & 2 were published in Tiflis; Nos. 3 & 4 in Romania; and No. 5 and on in Geneva, until it moved to several other locations.) The General Meeting allowed a second Bureau to form in Persia to work jointly, but independently, with the Tiflis Bureau. The program did not specify the formation of an independent Armenia but stated that the Armenian people wanted autonomy and freedom from oppression and exploitation under Turkish rule in Western Armenia.

The program regarding Western Armenia was further explained in a series of articles under the title “Ayb u Ben” (A and B) in “Droshak” Nos. 5-8, from November 1893 to May 1894, written by Kristapor, Rostom, and Zavarian. They wrote that political independence was not the same as freedom, and that the Armenian people did not demand national independence, but only political and economic freedom to live in peace and freedom from atrocities and tyranny. It was not until the Ninth General Meeting in 1919, when the ARF had already achieved a united and independent Armenia, that the ARF proclaimed that Western Armenia and Eastern Armenia shall be “United and Independent.”
Source: Armenian Weekly

Թուրքիոյ մէջ 20-րդ դարուն տեղի ունեցած քրտական ապստամբութիւններէն կը տարբերի 1930-ի Արարատի յեղափոխութիւնը: Այս ըմբոստութիւնը իր բնոյթին մէջ տարբեր էր 1921-ի Քոչկիրիի եւ 1925-ի շէյխ Սայիտի ապստամբութիւններէն: Տարբեր էր, որովհետեւ առաջին անգամ ըլլալով քրտական ազատագրական պայքարին մէջ իբրեւ գաղափարախօսութիւն` տեղ կը գտնէր անկախութեան գաղափարը եւ ինքնավար ու ազատ պետութիւն կերտելու ձգտումը:

Արարատի 1926-1930 ապստամբութիւնը քիւրտ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի այն կարեւոր հանգրուանն էր, երբ տեղի ունեցաւ արմատական յեղաբեկում անոր ինքնագիտակցութեան մէջ: Համաքրտական ազգային կուսակցութեան` Հոյբունի ձեւաւորումը քիւրտ ժողովուրդի պայքարին ներարկեց քաղաքական յստակ նպատակներ ու գաղափարական նոր ուղեցոյցներ:

Այս ապստամբութեան երկրորդ առանձնայատկութիւնը կը հանդիսանայ այն իրողութեան մէջ, որ առաջին անգամ ըլլալով թրքական բռնատիրութեան դէմ պայքարելու հայ-քրտական պայքարի համատեղ շարժում մը յառաջ կու գար, ուր նախկին բոլոր տարաձայնութիւնները մէկ կողմ կը դրուէին, եւ երկու կողմերը կը համագործակցէին յանուն երկու ժողովուրդներու արդար իրաւունքներու վերատիրացման: Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան եւ Հոյբունի միջեւ կնքուած պատմական դաշինքով` երկու կուսակցութիւնները կ՛որդեգրէին Սեւրի դաշնագրի կողմէ վաւերացուած դրոյթներով առաջնորդուելու քաղաքական սկզբունքը: Այսինքն երկու կողմերուն համար ալ յստակ էր, որ ապստամբութեան բարեյաջող աւարտի պարագային, ինչ տարածքներու մէջ պիտի ընդգրկուէին ու սահմանագծուէին զոյգ պետութիւններու տարածքները:

Պատմական ուսումնասիրութեան հեղինակը` Արամ Սայիեանը Հայաստանի եւ Ռուսիոյ արխիւներուն մէջ յայտնաբերած է նոր արխիւային փաստաթուղթեր, որոնք առաջին անգամ ըլլալով լոյս աշխարհ կու գան ու տրամադրելի կը դառնան հասարակութեան:

Այդ փաստաթուղթերէն ամէնէն կարեւորներէն է անցնող տարիներուն Փարիզէն Հայաստան փոխադրուած ՀՅԴ գործիչ Ռուբէնի (Ռուբէն Տէր Մինասեան) անձնական արխիւը, որ այժմ կը պահուի Հայաստանի Ազգային արխիւի թիւ 1048 պահադարանին մէջ: Վերոնշեալ արխիւի առաջին ցուցակի 64-րդ հատուածը («Քրտական գործը Պարսկաստանի մէջ») 34 էջերէ բաղկացած տետրակ մըն է, որ գրուած է Թեհրանի մէջ, ուր գործուղուած էր Ռուբէն 1929-ի Փարիզի մէջ կայացած ՀՅԴ 11-րդ Ընդհանուր ժողովէն բխած որոշումները գործադրման դնելու համար: Պատմական մեծ կարեւորութիւն ունեցող այս փաստաթուղթի յայտնաբերումով լոյս աշխարհ եկան շատ մը մանրամասնութիւններ ու պատմական իրադարձութիւններու մասին յստակ տեղեկութիւններ, որոնք ցարդ կը մնային անյայտ:

Հայաստանի Ազգային արխիւի թիւ 1048 պահադարանին մէջ կը պահուի նաեւ 10 էջերէ բաղկացած` Ռուբէնի 1944 թուականի մարտ 8-ի նամակը Եգիպտոսի մէջ Խորհրդային Միութեան արտակարգ եւ լիազօր դեսպան Նիքոլա Նովիկովին, որուն մէջ հետաքրքրական փաստեր կը բերուին խորհրդային գաղտնի սպասարկութիւններուն կողմէ Արարատի ապստամբութեան ղեկավարներէն դաշնակցական Արտաշէս Մուրադեանի Արաքս գետի ափ հրաւիրուելու ու դաւադրաբար ձերբակալուելու պատմութեան վերաբերեալ:

Օգտագործուած են նաեւ ՀՅԴ Բիւրոյի «Հրայր Մարուխեան» գրադարանին մէջ պահուող ՀՅԴ գործիչ Անտրէ Ամուրեանի (Տէր Օհանեան) «Կեանքի էջեր» անտիպ ձեռագիր յուշագրութենէն արժէքաւոր տեղեկութիւններ, որոնք կ՛առնչուին քրտական շարժման աջակցելու նպատակով Իրանի մէջ ՀՅԴ գործունէութեան:

Օգտագործուած են նաեւ Ռուսիոյ եւ Հայաստանի պետական արխիւներէն նիւթեր, ինչպէս նաեւ` ապստամբութեան մասնակից հայ եւ քիւրտ ղեկավարներու վկայութիւններ: Նշենք, որ ուսումնասիրութեան հեղինակ Արամ Սայիեան այս նիւթը ներկայացուցած է իբրեւ պատմական գիտութիւններու թեկնածուի գիտական աստիճանի հայցման ատենախօսութիւն: Ուսումնասիրութիւնը առաջին անգամ հրատարակուած է «Վէմ» պատմագիտական հանդէսի 2014 թուականի նոյեմբերի թիւին մէջ:

Ուսումնասիրութիւնը կարդալ հոս`

http://horizonweekly.ca/wp-content/uploads/2016/11/HORIZON-2015.pdf

 

ԱՐՄԻՆԷ ՆԱՌԻՆԵԱՆ

Ապրիլեան քառօրեան հայկական իրականութեան մէջ շատ բան փոխեց. այն համայն հայութեան ուշադրութիւնը, անկախ մասնագիտութիւնից եւ ապրելու վայրից, սեւեռեց դէպի առաջնագիծ, ուր 18-20 տարեկան զինուորն ու իրենից ոչ այնքան տարիքով սպան որոշեցին համայն հայութեան, անկախ մասնագիտութիւնից եւ բնակութեան վայրից, ճակատագիրը` անկարելին անգամ կարելի դարձնելով: Զոհասեղանին ամենաթանկն էր` բազում մատաղ կեանքեր…

Այսօր, 5 ամիս անց, ապրիլեան քառօրեան ու նրա հետեւանքները մեր կեանքի անբաժանելի մասն են շարունակում կազմել, բոլոր մտահոգութիւնները, յոյսերն ու աղօթքները ուղղուած են առաջնագծում կանգնած զինուորին ու սպային, նրանց անվտանգութեանը:

Ապրիլեան իրադարձութիւններին յաջորդած օրերին, երբ հասարակութեան մէջ շարունակում էր վհատութեան եւ յուսալքութեան մթնոլորտը գերիշխել, բաւական էր առաջնագիծ այցելել, ուր ժպիտը դէմքին դիմաւորելու էին գալիս զինուորները, սպաներն ու կամաւորականները, ուր մէկ այլ մթնոլորտ էր տիրում` յաղթանակի եւ վճռակամութեան, անձնազոհութեան եւ վրէժի պատրաստ:

«Քոյրի՛կ ջան, ամէն ինչ լաւ կը լինի, մենք այստեղ ենք, հանգիստ եղէք», նոյն ժպիտով ասում էին ինձ հանդիպած բոլոր զինուորները, երբ նկատում էին մտահոգութիւնս: Քանի՜ քանի դիրքերում եմ լսել այս խօսքերը եւ պարզապէս հասկացել` եթէ անպարտ է 18 տարեկան, դեռ կիսապատանի- կիսաերիտասարդ զինուորը, ապա մենք դատապարտուած ենք միայն յաղթանակելու, միայն թէ մենք` նրանց կողմից հսկուող սահմանից այս կողմ ապրողներս, իրենց պէս հաստատակամ լինենք ու նրանց թիկունքին անդաւաճան կանգնած` չթողնելով երկրի ճակատագիրը միայն նրանց` 18-20 տարեկանների ուսերին (չնայած, որ նրանք առանց այդ էլ անխօս եւ անմնացորդ վերցրել են այդ պարտականութիւնը):

5 ամսուայ ընթացքում հազարաւորներ են այցելել առաջնագիծ` իրենց երախտիքի խօսքը փոխանցելու, սեփական աչքերով տեսնելու կենդանի հերոսներին եւ պարզապէս ձեռք սեղմելու եւ ասելու` ապրէ՛ք, տղերք:

… Հերթական այցերից էր: Առաւօտեան Ստեփանակերտից ճանապարհուեցինք Մարտունու զօրամասերից մէկը, որտեղից մեզ պէտք էր ուղեկցէին առաջնագիծ: Այս անգամ ուղեկցում էի սփիւռքի մեր լրատուամիջոցներից մէկի` «Հորիզոն»-ի աշխատակիցներին` խմբագիր Վահագն Գարագաշեանին եւ լրագրող Նորա Եագուպեանին:

Սա նրանց առաջին այցելութիւնը չէր առաջնագիծ, սակայն առաջինն էր քառօրեայ պատերազմից յետոյ:

Պարզուեց վարորդը` Մասիսը, ապրիլեան դէպքերին առաջին կամաւորներից էր: Նրա եղբայրը զինուորական է, հայրն էլ, իմանալով, որ Մասիսը Թալիշի ուղղութեամբ է գնացել, պարտադրել էր զինկոմիսարիատի իր ծանօթ աշխատակցին` իրեն եւս ուղարկել այնտեղ: Սա մի գուցէ զարմանք առաջացնէր օտարների մօտ, բայց մեզ համար դա սովորական երեւոյթ է արդէն դարձել դեռեւս 25 տարի առաջ:

Նոյնիսկ կատակով ասում էին. «Մենք` հայերս, զարմանալի ժողովուրդ ենք, արտագաղթում ենք խաղաղ ժամանակ, ներգաղթում` պատերազմի դէպքում»:

Զօրանոցի նեղ եւ աղքատ գրադարանի փոքրիկ ելեկտրական վառարանի վրայ մեզ համար սուրճ եփեցին: Գրադարանի աշխատակից կանայք հիւրերին հարցուփորձ էին անում, թէ որտեղի՛ց են եւ կէս կատակով, կէս լուրջ, առանց պատասխան ակնկալելու, հարցնում` մեր հարցից ի՞նչ են խօսում աշխարհի մեծերը…

Առաջնագիծ…

Դիրքի դիմաց մեզ են դիմաւորում դիրքապահ շները: Հոտոտալուց յետոյ, մեր կողմից վտանգ չտեսնելով, թոյլ են տալիս ներս մտնել:

Դիրքի աւագը` ժպտադէմ, խոշոր, թուխ աչքերով երիտասարդը, դիմաւորում է մեզ` թոյլատրելիի սահմաններում ներկայացնելով իրենց կենցաղն ու առօրեան:

Դիրքում անմիջապէս աչքի է զարնում արեւային ուժանիւթով ելեկտրականութեան սարքը, եւ զինուորներից մէկը պարծանքով նշում է` եզակի դիրքերից ենք, որ ելեկտրականութիւն ունենք, սարքը Մոնթէ Մելքոնեանի ընկերներն են նուիրել:

Մի քանի րոպէ շրջելով դիրքում` մեզ հրաւիրում են քարից շինուած սեղանի շուրջ` համտեսելու իրենց իսկ պատրաստած սուրճը:

Փոխհրամանատարը, ով մեզ ուղեկցում էր, դառնում է դէպի տղաները, ովքեր այդ պահին ազատ էին, հրաւիրում` միասին նստելու:

Նա անվերջ կատակում էր, բոլորին անուն առ անուն ճանաչում էր, գիտէր որտեղից եւ որ շրջանից են` դիմելով իւրաքանչիւրին իր իսկ բարբառով:

Լսել էի, որ առաջնագծում համտեսած սուրճն ամենաիւրայատուկն ու համեղն է լինում, իսկ այս անգամ համոզուեցի` իւրայատկութիւնը սուրճի մէջ չէ, այլ թէ ո՛ւմ հետ ես այն ըմպում:

Զարմանալի մի իւրատպութիւն ունի հայ զինուորը` չի ցանկանում իր իսկ հերոսութեան մասին խօսել, դրանից ինքնըստինքեան քաշւում ես, սկսում ես բառերը հատիկ-հատիկ ընտրել` գիտակցելով, որ դիմացդ ոչ թէ 18-20 տարեկան երիտասարդ է, այլ` պատերազմով անցած տղամարդ…

Մի պահ լռութիւն է տիրում: Վաշտի հրամանատարը, ով այդ ժամանակ շրջայց էր կատարում դիրքերում, կոտրելով լռութիւնը` ասում է.

– Չկարծէք, որ եթէ լուռ են, գործի մէջ էլ են կրաւորական, զարմանալի է, բայց այս սերունդը մեզնից անվախ է եւ գերազանցող:

Ամենաչարաճճի զինուորն էլ կողքից աւելացնում է.

– Պարո՛ն հրամանատար, ձեր հրամանով եւ ձեզ հետ պատրաստ ենք դեռ աւելին անել:

Պատրաստւում էինք վերադառնալ: Ընկեր Վահագնը եւ Նորան մի առ մի բոլորին իրենց երախտիքը յայտնեցին` սեղմելով բոլորի ձեռքերը` ե՛ւ եղբայրաբար, ե՛ւ մայրաբար գրկելով նրանց:

Վերադարձին մեզ ուղեկցող կատակասէր հրամանատարն ասաց.

– Տեսա՞ք տղաների ուրախութիւնն ու ժպիտները. իմ ամենամեծ եւ առաջնային առաքելութիւնը դա է, յետոյ արդէն` միւս բաները: Երբ զինուորն ուրախ է եւ զգում է, որ հրամանատարը, բացի հրաման տալուց նաեւ կարող է վստահել եւ արժեւորել իրեն, նա անպարտելի է դառնում: Դուք հանգիստ եղէք, մենք այստեղ ենք, ամէն մի զինուորի կողքին, եւ սա լոկ խօսքեր չեն… Շուտով երեք զաւակներս էլ զինուոր կը լինեն… Զինուոր լինելն ամենապատուաբեր գործն է այսօր…

«Ոչ ոք չի կասկածում, որ բոլորս միասին ենք, եւ այս պայքարը միասին պէ՛տք է աւարտենք, համոզուած եմ, յաղթանակո՛վ»

Արթուր Մկրտչեան

ԼՂՀ Գերագոյն Խորհուրդի առաջին նախագահ

Ապրիլ 1-5 Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան դէմ շղթայազերծուած ատրպէյճանական լայնածաւալ յարձակումը կը միտէր կայծակնային յարձակումով ռազմական բեկում յառաջացնել Արցախի հիւսիսային եւ հարաւային պաշտպանական դիրքերու ուղղութեամբ՝  հիւսիսէն գրաւելով Մարտակերտէն Քարվաճառ սփռուած տարածքը, իսկ հարաւէն՝ Ֆիզուլիի ու Ճեպրայիլի ճակատային գիծը։

Յարձակման ուժգնութիւնն ու տարողութիւնը կը փաստէ նաեւ, որ ատրպէյճանական կողմը երկար ժամանակէ ի վեր նախածրագրած էր այս դաւադիր յարձակումը եւ փաստը այն է, որ չորսօրեայ բախումներու ընթացքին Պաքուն օգտագործեց իր գերարդիական զինանոցի ամբողջ պահեստը, մարտի դաշտ նետելով անօդաչու թռչող սարքեր եւ արտաձգային հեռահար հրթիւռներ։

Ատրպէյճանական այս նենգ  յարձակումն ու զինադադարի խախտումը ետ մղուեցաւ շնորհիւ հայկական բանակի ստորաբաժանումներու հակահարուածին, բայց մանաւանդ՝ հայ զինուորներու անվեհեր սխրանքներուն եւ անվկանդ հայրենասիրական ոգիին։

Չափակշռելով Արցախի ապրիլեան պատերազմի ռազմաքաղաքական տարողութիւնը, ակնյայտ է, որ Հայաստանի եւ Արցախի դէմ ուղղուած այս յարձակումը կը տեղադրուի Միջին-Արեւելքի եւ Հարաւային Կովկասի հակամարտութեանց ընդհանուր ծիրին մէջ, յատկապէս նկատի ունենալով վերոնշեալ աշխարհաքաղաքական տարածաշրջանին մէջ թրքական գործօնը։

Արդարեւ, ներկայ հանգրուանին, Անգարայի եւ իր ցեղակից պետութեան կողմէ, դիւանագիտական, ռազմական, տնտեսական եւ քաղաքական անհրաժեշտ բոլոր միջոցներով անհաւասար պայքար կը մղուի Հայ դատը, Հայաստանը, Արցախն ու հայութիւնը հաշուեյարդարի ենթարկելու եւ 1915-ին սկսած հայ ազգը ի սպառ ջնջելու եւ ցեղասպանութեան ծրագիրը իր վախճանական նպատակին հասցնելու։

Հայոց պատմութեան նորօրեայ այս գոյամարտը շրջադարձային է։ Կը գտնուինք պատմական այնպիսի փորձութեան մը դիմաց, ուր Հայաստանի եւ աշխարհասփիւռ հայութեան ուժերու համատեղ լարումն ու ներքին ճակատի միասնութիւնը օրուան հրամայականներն են։

Ներկայ հանգրուանին, համազգային մեր կիզակէտը պէտք է դառնայ Հայոց բանակը։ Մեր պետութեան լինելութեան կռուանը Հայոց բանակն է: 24 տարի առաջ, Արցախեան ազատամարտի թէժ մարտերու յորձանուտին մէջ ծնունդ առաւ հայոց բանակը, որ պիտի դառնար հայ ազգի անվտանգութեան եւ գոյատեւելիութեան հիմնական երաշխաւորը: Ապրիլեան պատերազմին ընթացքին, թշնամիի սանձազերծած խափանարար գործողութիւնները ձախողութեան մատնելով հայ զինուորը փաստեց, որ  իր մարտունակութեամբ եւ բարոյահոգեբանական կատարեալ պատրաստուածութեամբ կը մնայ պատնէշի վրայ հսկող հայրենիքի արթուն պահակը:

Ի մտի ունենալով վերջին զարգացումները եւ ի տես ատրպէյճանական զինուորական հրթիռակայաններուն ու գերարդիական ռազմօդային սարքերուն՝ այսօր աւելի քան երբեք անհրաժեշտ է սպառազինել մեր բանակը, հետեւակազօրքն ու իւրաքանչիւր զինուորը, որպէսզի սահմանային պաշտպանական մեր ամրոցները մնան անխորտակ։

Այսօր, մեր սեփական ուժերուն, կարողութեան եւ կամքին վստահելու ժամանակն է, հայաշխարհի բնակավայրերէն մինչեւ Սփիւռքի հեռաւոր ոստանները  Հայոց բանակին նիւթապէս եւ բարոյապէս զօրակցելու, հայրենիքի պաշտպանութեան առաքելութիւնը միասնաբար կերտելու պահն է, հաստատ գիտակցելով, որ

Մենք ենք մեր սարերը,

Մենք ենք մեր սահմանները,

Մենք ենք մեր ապաւէնը։

«Հորիզոն»ի խմբագրական

Ապրիլ 2016

Ով որ կարծում է, թէ ինքնապաշտպանութեան ապահովումը կարելի է ձեռք բերել միշտ մնալով պաշտպանողական սահմաններում, նա չարաչար սխալւում է

ՆԻԿՈԼ ԴՈՒՄԱՆ

Վեց տարի առաջ, մարտ 9-ին, Պաքուի մէջ կայացաւ թրքական եւ ազրպէյճանական պետութիւններու հովանաւորութիւնը վայելող աննախընթաց համաժողով մը, որուն մասնակցեցան արտասահմանի 50 երկիրներէ ժամանած թուրք եւ ազերի աւելի քան հինգ հարիւր պատգամաւորներ: Պատմական այս համաժողովի կայացման ետին կանգնած էին Ազրպէյճանի նախագահ Հայտար Ալիեւ եւ Թուրքիոյ վարչապետ Էրտողան: Վեց տարի առաջ, այս համաժողովի ընթացքին, նախագիծը կը կազմուէր սփիւռքի հայկական լոպիին դէմ թուրքազրպէյճանական քարոզչական մարտավարութեան: Իրողութեան մէջ այդ հաւաքի մասնակիցներուն հասարակաց նպատակն էր համակարգուած ձեւով պայքար ծաւալել Հիւսիսային Ամերիկայի եւ եւրոպական ցամաքամասին վրայ տասնամեակներէ ի վեր գործող Հայ դատի յանձնախումբերուն դէմ:

Եթէ մինչեւ 2007 Անգարա եւ Պաքու անջատաբար կը պայքարէին հայկական լոպիին դէմ, վերոնշեալ համաժողովը հանդիսացաւ երկու կողմերու համագործակցութեան նախասկիզբը: Հայկական կողմին աւելի ազդու ձեւով դիմադարձելու նորակազմ այս դաշինքին հիմնական նպատակը կը հանդիսանայ թրքական եւ ազրպէյճանական սփիւռքները կազմակերպել եւ զանոնք մղել հակահայ բուռն քարոզարշաւի:

Պատմական այդ համաժողովէն ետք, յստակ պայմանաւորուածութեամբ, Արեւմուտքի տարբեր երկիրներու մէջ, թրքական սփիւռքի կազմակերպութիւններն ու արտասահմանի մէջ գործող Թուրքիոյ պետական գերատեսչութեան ենթակայ կառոյցները յատուկ ջանադրութեամբ կը փորձեն միջազգային մամուլին, հանրութեան, պետական եւ ակադեմական շրջանակներու մօտ «Խոջալուի սպանդ»-ին ի նպաստ քարոզչութիւն կատարել եւ Ցեղասպանութեան զոհ հայութիւնը ներկայացնել որպէս ցեղասպան: Փոխադարձաբար` ազրպէյճանական սփիւռքն ու Պաքուի իշխանութեանց հսկողութեան տակ գործող դեսպանատուները իրենց ներդրումը կը բերեն Հայոց ցեղասպանութիւնը խեղաթիւրելու աշխատանքին մէջ: Այս գործընթացը յաջողցնելու համար, հակահայ այս դաշինքի ջանքերուն շնորհիւ, անցնող վեց տարիներու ընթացքին արդէն իսկ գոյացած է ազրպէյճանամէտ եւ թրքամէտ օտար քաղաքական գործիչներու, լրագրողներու եւ պատմաբաններու «պատկառելի» բանակ մը:

2012 թուականին, Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ պետական իրենց քարոզչութիւնը տարածելու նպատակով, Անգարա եւ Պաքու իրենց կողմէ վարձակալուած օտար լոպիստական կազմակերպութիւններու աշխատանքը խթանելու համար տրամադրած են հինգ միլիոն տոլար. անշուշտ դժուար չէ կռահել, թէ ինչ եղած է լոպպիստական այդ կազմակերպութիւններու աշխատանքային «բնագաւառը»:

Այլ գետնի վրայ, հայ-թրքական արձանագրութիւններու ձախողութենէն անմիջապէս ետք, Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարար Ահմեթ Տաւութօղլու սկսաւ մշակել հայկական սփիւռքի հետ երկխօսութեան նոր ռազմավարութիւն, ուր սփիւռքը բաժնեց «գիտակից» եւ երկխօսութեան պատրաստ հայերու եւ «կարծր» դիրքորոշում ունեցող ու խաղաղ բանակցութեանց հակադրուած հայերու հատուածներու: Սփիւռքի հայկական միջնաբերդէն ներս սողոսկելու միտող Տաւութօղլուի «Տրովադայի ձիու» այս ռազմավարութիւնը կը նպատակադրէ բաժանարար սեպ խրել հայկական սփիւռքին մէջ եւ միջազգային ընտանիքին առջեւ ներկայանալ որպէս պատմական առճակատումներու եւ թշնամութիւններու պատճառով յառաջացած խոցերը դարմանող տարածաշրջանի խաղաղարար միջնորդ:

Այս ծիրին մէջ արեւմտեան կիսագունդի, յատկապէս Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու եւ Քանատայի թրքական դեսպանութիւններուն յատուկ յանձնարարուած է երկխօսութեան պատրաստ հայերու հետ սերտ համագործակցութիւն սկսիլ: Արդէն իսկ արեւմտեան կիսագունդի հայկական կարգ մը գաղթօճախներու մէջ, Տաւութօղլուի «Տրովադայի ձիուն» ճանապարհ հարթող «գիտակից» հայեր ընդառաջած են թրքական կողմին:

Այս զարգացումներու լոյսին տակ, Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակին ընդառաջ, հայաշխարհի համար յստակ պէտք է դառնայ այն իրողութիւնը, որ մեր հայրենիքը շրջափակման մէջ պահող թրքական պետութիւնը, բազում առիթներով արտայայտուած թշնամական իր կեցուածքներով եւ 1915-ի պատմական դէպքերը ուրանալու իր յարաճուն քաղաքականութեամբ, տակաւին չէ փոխած իր քաղաքականութիւնը:

Կասկածէ դուրս է նաեւ, որ Հայաստանի հետ դիւանագիտական յարաբերութիւններու վերահաստատումն ու սահմաններու բացումը Անգարայի կողմէ կապուած կը մնայ արցախեան հակամարտութեան լուծման հետ եւ լուծում ըսելով` Անգարա ի մտի ունի հակամարտութեան հանգուցալուծումը յօգուտ Պաքուի:

Աշխարհատարած Հայ դատի յանձնախումբերը այսօր կը գտնուին թուրք-ազրպէյճանական հակաքարոզչական ճակատումի նոր հանգրուանի մը սեմին, ուր բացորոշ ու զգալի է նաեւ, որ հակառակորդ կողմը սկսած է օգտագործել, կապկել եւ ընդօրինակել արեւմտեան կիսագունդի Հայ դատի յանձնախումբերու աշխատանքային գործելաձեւը:

Դէպքերու նման ընթացքով, թրքական եւ ազրպէյճանական զոյգ քարոզարշաւներուն դէմ ստիպուած ենք ուժերը կրկնապատիկ լարել եւ Անգարայի ու Պաքուի քարոզչական խարդաւանանքներու յորձանքին դիմադարձելու համար ստեղծել հակաքարոզչական նոր մարտավարութիւն:

Մարտ, 2013

By Sosy Mishoyan Dabaghian

Horizon Weekly

– Please introduce yourself, your background education, previous work experience.
My name is Erin Pinon, and I am living in Yerevan for the 2016-2017 academic year as a U.S. Fulbright Student Researcher. I am a student of art history and book history, specializing in Medieval and Early Modern Armenian works on paper and parchment. I studied at Tufts University under Dr. Christina Maranci, then Southern Methodist University under Dr. Pamela Patton and Dr. Lisa Pon. I have worked at several museums as a research assistant, including the Dallas Museum of Art and the Armenian  Library and Museum of America in Watertown, Massachusetts. In Yerevan I am a visiting professor at American University of Armenia, teaching a course on Armenian Visual Culture and I am conducting research at the Mesrop Mashtots Institute of Ancient Manuscripts, better known as the Matenadaran. After my year in Armenia, I will begin my doctoral work at Princeton University in the Department of Art and Archeology.

– How did you get interested in Armenian manuscripts and decided to come here to work with Madenataran Museum?
I was first introduced to Armenian art and architecture as an undergraduate at Tufts University under Dr. Christina Maranci, the Arthur H. Dadian and Ara Oztemel Professor of Armenian Art and Architecture. At the time, Tufts was, and still is one of the very few universities in the United States that offers both introductory courses and specialty seminars not only on Armenian history, but also on Armenian art history. When the opportunity arose to take such a special course in my major, I enrolled, not necessarily realizing that my field of interest would forever change. It was there, in the suburbs of Boston, that I fell in love with Armenian art and culture. Without hesitation I entered the Southern Methodist University’s graduate program in Art History in 2013, where I was welcomed and encouraged to continue my personal research on Armenian manuscripts, monuments, monasteries and more. During my Masters, I was advised to learn Armenian in order to read original source material, translate texts on my own and to be taken seriously as an emerging scholar in such a specialized field. I started slowly, learning the intricacies of a language I had never heard before.

During the summer of 2015, I had the opportunity to present a paper at the 12th Meeting of the International Association of Genocide Scholars in Yerevan, and made my first visit to Armenia. While here, I was fortunate enough to research at the Matenadaran and for the first time see, and touch books that I had studied for so long. This short trip lit the fire under me to return for a longer time, to learn the language and find a larger project in the field of Armenian art. I was awarded a U.S. Fulbright Student Research Grant for the 2016-2017 academic year and moved to Yerevan in late-August with the primary goal of cultivating a dissertation project based on my research at the Matenadaran and to gain teaching experience as a visiting professor at the American University of Armenia.

– You have probably studied with other manuscripts before, how would you describe the unique features of Armenian manuscripts?
Once someone sees an Armenian miniature, it is hard to forget. What I find most unique about Armenian illuminated manuscripts is that they are incredibly diverse in style because the Armenians were one of the longest practitioners of manuscript copying and illumination. Late into the 19th century, Armenians were still hand-copying and illuminating manuscripts, despite the widespread global use of the printing press. The locally harvested minerals and pigments result in truly brilliant illuminations that are regionally unique and original. Once your eyes become acclimated to the original faces and the phases of illustration, it is easy and, at least for me, very fun to be able to spot an Armenian illumination.

– When studying our manuscripts, can you interpret them in a way where you also learn something about the characteristic of the Armenian nation, say through patterns, colors, images… etc.?
I am currently interested in manuscripts illustrated in the Early Modern Period in the Vaspurakan/Van region. This region, of course is not in present-day Republic of Armenia and has for a very long time been a prized area in Anatolia due to its strategic location. I find that during my period of interest and beyond, despite countless waves of invasions and changes of power in this area, there is a cultural resilience and renaissance. I like to say that while there was no Armenia then, and for a very long time, there were Armenians. This state of statelessness affected the types of manuscripts being illustrated. The choice of subject matter for many of these manuscripts is historical—texts written during the Golden Age of Armenian literature, in the 5th century when the alphabet had just been invented by Mashtots. Why these texts are copied and illustrated almost a thousand years after the events and legends they describe shows a conscious objective by Armenians at the time to preserve their history. I love that text and book making are such strong facets of Armenian identity, and that of course, in the Armenian literary and artistic experience, the book, is the primary receptacle for visual arts.

“Erin Piñon is living in Yerevan during the 2016-2017 academic year on a U.S. Fulbright Student Research Grant. The views and opinions expressed here are her own and not those of the U.S. Government.”

 

PHOTO CAPTION: These four younger sisters came together at the Union Station yesterday for the first time since they parted at the Near East Relief Orphanage at Sidon. Their father was murdered by Turkish soldiers in 1915, and their mother died of grief a few weeks later. Their name is Kavookjian, and from left to right the group shows Maritza 18, Armeny 11, Vartoohi 16, and Araxie 17.

This article was published in the April 13, 1926 issue of the Toronto Star

Father killed by Turks in camp

Mother dies of a broken heart

There is tremulous happiness in the hearts of four young Armenian girls here to-day. They are together again,and life, which for them has always been a compound of fear, horror and grief, seems to offer prospects that are almost perplexingly bright by contrast with the past.

It is a year and a half since Maritza and Araxie Kavookjian left their two younger sisters in the Near East Relief  orphanage ar Sidon to cross the Atlantic. They were in the hands of good friends, but life in the hand of  the Turk had taught them to look on any separation with dread. and the dream of a peaceful existence in Canada was mixed with uncertainly. Besides, they had no one else in the world except each other; and when, at the end of eighteen long months, they met again yesterday at the Union Station and the dream seemed verging on fulfillment, their emotions left them speechless.

Wholesale Butchery

Maritza, who is eighteen, and the eldest, wept with sheer excitement and happniness. Araxie, Vartoohi and little Armeny just giggled. All four were giggling as they told their story to The Star to-day, for Maritza, who is the only one who can clearly remember how the shadow of the tragedy entered their lives nearly eleven years ago, had dried her tears and wore a smile that was like April sunshine.

It was in 1915 that sorrow came. Their father was a prosperous cloth merchant in the little city of Malatia near the center of Asia Minor. He lived in happiness with his wife, four daughters and baby son untill one day the Turkish soldiers arrived and carried him off to an “Internment camp” with his brother. There his story ends, for Armenian prisoners  in the hands of  the Turk  had only one fate to expect in those days. They were herded together and butchered-ingeniously and economically, for ammunition was scarce, A missionary’s account of what he saw at one of these shambles sheds sufficient light on that.

Dies of Broken Heart

Around the shores of a small lake, he estimated a total of ten thousand Armenian corpses, bayonetted, clubbed to death or drowned with the marks of barbarous cruelty plain upon them. Though the Kavookjians never knew what became of their father, the fact that they did not hear from him again answered all doubts as to his fate.

In that grief-stricken home within the next six weeks  the mother died of a broken heart, and a little while afterward her little son followed her.

“We do not know what was wrong with her, she just died,” said Araxie to-day. “Grandmother said afterward that she must have been thinking of our father.”

Relatives came to the rescue of the bereaved little brood, and succeeded in placing them in a relief orphanage in near-by Harput, where they remained till the end of the war, Armeny, only eleven now, was too young for solid food, and Araxie, six years older, took care of her as she grew out of infancy.

“I am her mother,” she said proudly to-day, with her arm around the little girl’s neck.

With the close of the war they were evacuated to Sidon, in Syria, till the opportunity came through the good offices of Rev. Ira Pierce, 457  Marion street, who had spent the war in Asia Minor as a prisoner of the Turk, to bring the two elder sisters to Canada. An uncle in Brockton, Mass. paid for their passage; Mr. Pierce and his wife undertook their care.

Found Positions

Neither knew English, but they set about learning it and soon secured positions in domestic service, one with Mrs. L. Babayan, and the other at the home of Prof. S. R. Crerar. Then their hope of reunion began to materialize. They scraped their quarters together, and by the beginning of this year had, in addition to supporting themselves, saved $100 toward bringing the two younger sisters from Sidon. Once more the uncle in Brockton helped; and yesterday morning Vartoohi and Armeny  arrived aboard the Montreal train in charge of the Y.M.C.A. escort with whom they had made the journey.

Maritza had not slept the previous night. She was beside herself with anticipation. her spirits drooped when she found at the station that they were not allowed on the platform.

“My sisters are coming; I must be there to meet them,” she told the gateman; and persistence won the day. When the train pulled in, she Araxie and Mrs. Pierce were there to see the new arrivals and for a few minutes they were so completely entwined in each other’s arms that you could hardly tell which was which.

Mrs. F. L. Davidson, with whom maritza is now employed, cannot speak too highly of her. “She is spotlessly clean, industrious and obedient,” she says. “The girls speak well for the orphanage they were brought up in.”

Their present plans speak well for them, too. The three older girls are going to devote their savings for the next few years to supporting little Armeny in order that she may go to a Canadian school and learn English.

They are together again, and that is all they ask of life for the present.

 

By Vahakn Karakachian

A two volume book entitled The Times of the Armenian Genocide: Reports in the British Press, 1914-1923 by Katia Minas Peltekian has been released. The two volumes compile over one thousand items collected from British newspapers between 1914 and 1923. Through articles, reports, editorials, correspondence, letters to the editor, announcements, as well as the proceedings of the British parliament, the reader will be exposed to the extent of the official and unofficial British interest in the Armenian people and in the on-going massacres in the Armenian provinces in what is now eastern Turkey. History unfolds in pages of British newspapers.

Katia Peltekianis is an independent researcher who collects newspaper articles. She has degrees in English Literature and Education from the American University of Beirut (AUB, Lebanon) and Dalhousie University (Canada). She taught English at AUB (1988-2005) and Haigazian University (2005-2012). She compiles daily news items for the Armenian News Network Groong.org and translates to English many articles about Armenia and Armenians that appear in the Arabic press.

Q- You are a staunch researcher of the Armenian Genocide archives in the foreign press. How did you start this mission?
A-I am not sure if I should be called a staunch researcher since this is not my field of study. I am perhaps an avid reader of news, which then turned into a mission. Now as a volunteer, I do daily compilations for the Armenian News Network Groong and post the latest news on Armenia and Armenians printed in the foreign press. Whenever I am on “holiday” from teaching, I read the old newspapers.
This interest with archival news started years ago when I was doing my graduate studies in Halifax, Nova Scotia. The province’s Archives library was very near Dalhousie University where I was studying. On a cold April afternoon, after submitting a draft of my thesis to my professor, I just went into the library to check if any Canadian newspaper had printed anything about the massacres. What also raised my curiosity was the New York Times compilation by the late Richard Kloian. I was first surprised that nothing was printed in April 1915, but I didn’t give up. My research with one Nova Scotian newspaper, The Halifax Herald, compiled over 250 items from the  mid-1890s, 1909 and then from 1915-1922.

Q- You have just published a new book,   The Times of the Armenian Genocide: Reports in the British Press (1914-1923), how did you manage to collect all the archival information?
A- For this book, I collected material from the following British newspaper: The Times , The Sunday Times, and The Manchester Guardian [currently known as The Guardian]. I read page by page the microfilm images of the old newspapers at different libraries, depending on where I would be at the time. This was a 12-year project and I’ve used the Reference Library in Toronto, the British Library in London (UK), and the American University of Beirut Library in Lebanon. All three libraries have the microfilms of The Times, so it was easy to keep going without much interruption during those 12 years. However, only the British library carried The Guardian microfilms; therefore, my trips to London were specifically to work on that paper.
Of course there are many more British newspapers which were printed in the late 19th centure and early 20th century; it would take decades for one person to find and collect all. The British Library’s newspaper branch at Colindale, north of London, has over 30,000 newspapers, including the hundreds of newspapers printed in the British Empire as well as thousands from around the world in almost all languages. But it will need a large group of dedicated people to collect most, if not all.
The reason I chose those two major papers is that The Times had the widest circulation at the time, in and out of Britain. It was the paper that officials referred to most, and it recorded parliament debates and sessions; on the other hand, after much examination into a number of British papers, The Guardian was chosen because, in a number of cases, it filled some gaps with more news from the stricken regions, perhaps because a substantial Armenian community lived in Manchester at the time due to Armenian traders.
Each month took me 2 to 3 hours to skim through every page. Once an item was found on the microfilm, which was in many cases not very legible due to scratches from over-use, I made hard copies. Only in the past couple of years did the Toronto Reference Library install computerized microfilm readers, so it was easy to save the images of the pages or articles on a USB flash.
And because these micorfilms were not clear enough to the untrained eyes, I re-typed each.

Q- Is this the first time those archives have been come to light?
I believe this book is the first to compile the British newspaper items completely & chronologically. There are those who have written about the British response to the on-going massacres, but their sources were different.
What is interesting in this book is that the reader is transported to those days, reads a newspaper article which is written in a very straightforward manner and which describes events and expresses opinions without much convoluted analysis as many history books do; with this book, the reader lives the day-to-day events of that region. There are many details that historians might skip as they would deem it unrelated to their main thesis. Not this book. The reader of these newspaper items will read names of small villages that were wiped out, instead of only the names of the major towns, cities or vilayets. Many times these articles mention names of regular individuals, not necessarily officials. The opinions of the editors regarding events or parliament debates or even the peace negotiations shed interesting light to the reader. In addition, letters to the editor written by some Armenians, but mostly by British citizens and officials, also shed some light on the British response to the massacres and condition of the refugees and orphans; these items would not be included by historians.

Q- Please tell us about your parental ancestral history.
A- Both my grandparents Peltekian & Malatjalian as well as one grandmother Panikian were from the town of Chork Marzban (or DortYöl) along the shores of the gulf of Iskenderoun. The Peltekians owned acres of orange groves in DortYöl , and my great grandfather owned a mill. Although most of the Peltekian family were massacred or died along the deportation route to the Syrian desert, my grandfather survived because he was forced into military service, but as a tailor, and was transferred first to Constantinople and then to Nablus in Palestine. After the end of WW1, those who survived returned to DortYöl in 1919. My paternal grandparents married and lived in the neighborhood of Özerli. But with the French withdrawal from most of Cilicia and the renewal of the massacres, my paternal grandparents as  well as many compatriots decided to leave again and go to Iskenderoun. When living conditions again became difficult, my grandparents again left for Damascus (Syria) and then to Amman (Jordan) and Jerusalem.
Of my maternal grandfather Malatjalian, we do not know much. He and two siblings were left orphans, then transported to Cyprus and from there to Jerusalem. Along this route, he was separated from his younger siblings and until the day he died, he did not know what had become of them. He was told they died along the way.
After finishing school, my father also learned tailoring, opened his own shop in Amman where he became the tailor to the kings and prime ministers of Jordan, in addition to many princes of the Arab gulf, including the father of the billionaire Prince Waleed bin Talal. [note: Prince Talal, a brother of the king of Saudi Arabia, had told my father that he, the prince, was proud of having an Armenian mother. One of King Saud’s wives was a young Armenian girl who had reached the deserts of the kingdom.]
When my parents married, they decided to move to Lebanon where my three brothers and I were born.

Q- Do you intend to publish your research book ‘’Heralding of the Armenian Genocide: Reports in the Halifax Herald 1894-1922’’ online?
Before I embark on any project, I need to recoup my life savings. Both books were published with personal funds, without any financial or moral support from any Armenian or non-Armenian sources. I would first like to print the over 2,500 articles from The Times of 1875-1913 before I re-print the Heralding book. If anything has to be published soon, it needs a full-time commitment, a commitment I cannot make for the time being. For now, it remains just a hobby to read and collect. I do not know when or if the remainder will be put in print for others to read and learn.

 

1914-1918, չորս տարիներու ընթացքին եւրոպական ցամաքամասի եւ Մերձաւոր Արեւելքի տարածքին Դաշնակիցները` Մեծն Բրիտանիա, Ֆրանսա եւ ցարական Ռուսիա մէկ կողմէ եւ Գերմանիա եւ Օսմանեան կայսրութիւն` միւս կողմէ, իրարու դէմ մղեցին իր վայրագութեամբ եւ տարողութեամբ ամբողջ դար մը նախընթաց չունեցող պատերազմ մը:

Պատմութիւնը, անշուշտ, հետագային ցոյց պիտի տար, որ այն առաջինն էր միայն երկու համաշխարհային պատերազմներու, որոնց արդիւնքով եւրոպական մեծ պետութիւնները պիտի դադրին միջազգային ուժային հաւասարակշռութեան որոշիչները ըլլալէ: Բայց պատմաբաններուն համար 1914-ն էր, որ վերջ պիտի տար, այն ինչ Քարլ Փոլանյի բնութագրած էր «19-րդ դարու եւրոպական քաղաքակրթութիւնը»: Ամբողջ հարիւր տարիներու ընթացքին, կը հաստատէ 1944-ին գրուած իր «Մեծ փոփոխութիւնը» աշխատասիրութեան թեզը, ուժերու հաւասարակշռութեան մեքանիզմի, ազատական պետութեան, ազատ շուկայի եւ բարձր ֆինանսներու չորս հիմնասիւներու վրայ հաստատուած աշխարհակարգ մը աննախըթաց խաղաղութեան եւ տնտեսական զարգացման պատմական ժամանակաշրջան մը ապահոված էր մարդկութեան: Դրամատիրական զարգացման այս հանգրուանը, սակայն, իր ներքին հակասութիւններու տրամաբանութեամբ անխուսափելիօրէն յառաջացուցած էր հասարակական ցնցումներ, դիմադրութիւն եւ զանգուածային հակազդեցութիւն` յանգելով ի վերջոյ համընդհանուր բախումի, որուն ծաւալն ու խորքային հետեւանքները ոչ ոք նախատեսած էր: Պատերազմները ուժերու միջազգային հաւասարակշռութեան ճշդումներու մեքանիզմի տրամաբանութեամբ ծրագրելու վարժ վեհաժողովներու Եւրոպան չէր հասկնար, թէ ինչպէ՛ս չէր յաջողեր վերահսկողութեան տակ առնել զինուորական գործողութիւնները, որոնք դուրս եկած էին քաղաքական բանականութենէն եւ գերի դարձած` ազգայնականութեան կիրքին: Ի վերջոյ, Դաշնակիցները ստիպուած` դիմեցին ամերիկեան ցամաքամասի ամենաարագ ճարտարարուեստականացող եւ արդէն Քարայիպեան ծովուն թէ Խաղաղականին մէջ ուժային ծաւալումի իր առաջին քայլերը տուած նոր հսկային` Միացեալ Նահանգներուն: Հոգ չէ, թէ Վուտրօ Ուիլսընի տեսլականը, որ բանաձեւուեցաւ Քոնկրեսէն Գերմանիոյ դէմ պատերազմ հռչակելու արտօնութիւն խնդրող իր տասնչորս կէտերու ելոյթին մէջ, եւրոպացի դիւանագէտներուն համար քիչ մը անհասկնալի էր, եթէ ոչ` պարզապէս միամիտ: Ի՞նչ ըսել էր «ժողովուրդներու ինքնորոշման իրաւունք» կամ «աշխարհը ապահով դարձնել ժողովրդավարութեան համար»…

Առաջին Համաշխարհային պատերազմով բնութագրուած 19-րդ դարու աւարտն ու 20-րդ դարու սկիզբը հայ ժողովուրդին համար բերաւ իր հաւաքական գոյութեան շարունակման ամէնէն արմատական հարցադրումը: Երբ հոկտեմբեր 29-ին Օսմանեան կայսրութիւնը պատերազմին մէջ կը մտնէր Սեւ ծովու ռուսական նաւահանգիստներու ռմբակոծումով, ոչ ոք կրնար իմանալ, որ Իթթիհատական կառավարութիւնը իր համաթրքական ծրագրին հետամուտ` կը պատրաստէր Հայկական հարցին լուծումը ի դէմս հայ ժողովուրդի բնաջնջման: Հայոց ցեղասպանութեան հարիւրամեակի նախօրեակին, հետեւաբար, արժէ կանգ առնել Ա. Համաշխարհային պատերազմի որպէս երեւոյթ անդրադարձին հայ ժողովուրդի ճակատագրին վրայ եւ բաղդատական մը ընել այսօրուան իր գոյութենական կացութեան հետ:

Վերլուծական այս փորձը կ՛իմաստաւորուի, մասնաւորաբար եթէ նկատի ունենանք, որ 2014-ը ե՛ւ հայութեան համար ճակատագրական տարի է, ե՛ւ համաշխարհային ուժերու հաւասարակշռութեան իմաստով կրնայ նոր դարափոխումի ազդանշանը տալ: Այսպէս, 2014-ը արցախեան պատերազմի զինադադարի քսանամեակն է, այն տարին, երբ Մինսքի խումբի միջնորդական պայմանաժամը կ՛աւարտի: 2014-ին սպասելի է նաեւ սուրիական տագնապի հանգուցալուծում մը, որ իր անդրադարձը պիտի ունենայ սփիւռքի թերեւս ամենատոկուն համայնքներէն մէկուն ապագային վրայ: Ինչ կը վերաբերի աշխարհաքաղաքական իմաստով դարափոխութեան` Աֆղանիստանի մէջ ամերիկեան զինուորական ներկայութեան ապագայի ճշդումն ու Իրանի հետ հիւլէական համաձայնութեան զարգացման ընթացքը շատ հաւանաբար որոշիչ դեր ունենան որոշ վերլուծաբաններու բանաձեւած «ոչամերիկեան» աշխարհակարգի ձեւաւորման վրայ:

21-րդ դարը սահմանող միաբեւեռ աշխարհակարգին պահը…

Եթէ միջազգային քաղաքական մտածողներուն համար գրեթէ յստակ է, որ 1989-1991 տարիներուն կատարուեցաւ համակարգային փոփոխութիւն մը, որուն առընթեր ուժերու երկբեւեռային կառոյցը փուլ եկաւ, ոչ որպէս հետեւանք երկու գերպետութիններու բախումին, ինչպէս ընդհանրապէս տեղի կ՛ունենան, կամ կը նախատեսուէր, որ տեղի ունենան համակարգային փոփոխութիւնները, եւ 20-րդ դարը հասաւ իր «աւարտ»-ին, այդ իրադարձութենէն աւելի քան քսանամեակ մը ետք, տակաւին յստակ չէ` ճիշդ ե՛րբ պէտք է բնութագրել 21-րդ դարու սկիզբը:

Ճիշդ է, որ Խորհրդային Միութեան փլուզումով եւ անոր եօթանասունամեայ պատմական փորձառութեան ձախողութեան փաստին լոյսին տակ գաղափարախօսական հակադիր բնորդը` ազատական ժողովրդավարութիւնն ու շուկայակական յարաբերութիւններու տնտեսակարգը ոչ միայն կը ներկայանար որպէս միակ այլընտրանք, այլ անուղղակիօրէն կը պարտադրուէր Ուաշինկթընի մէջ տրուած շարք մը որոշումներու գործնականացման քաղաքականութեան ընդմէջէն: Զուգահեռաբար, 1996-էն սկսեալ Միացեալ Նահանգներու պաշտպանութեան պիւտճէն աւելնալու սկսաւ այնպիսի թափով մը, որ աշխարհի միակ գերուժին պիտի ապահովէր միջազգային համակարգի մէջ ռազմական բացարձակ տիրակալութեան դիրքը: Մինչ այսօր Միացեալ Նահանգներու զինուորական հզօրութիւնը այնպիսին է, որ ոչ մէկ այլ պետութիւն, եւ ոչ իսկ` պետութիւններու ռազմական դաշնադրութիւն մը, կրնայ հաւասարակշռել: Այս մէկը, անշուշտ, նաեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքական բոլոր կողմերու զօրակցութիւնը վայելող քաղաքական որոշում մըն է, այսինքն` Հանրապետական-Դեմոկրատ երկկուսակցական համախոհութիւն մը, որ հիմնուած է տակաւին 1989-ին բանաձեւուած յետվիեթնամեան զինուորական վարդապետութեան վրայ, ուր Միացեալ Նահանգներ օժտուած պէտք է ըլլան զինուորական ուժերով, որ կարող ըլլան միաժամանակ երկու շրջանային պատերազմներ մղել: Մէկ խօսքով, ուժերու հաւասարակշռութեան հայեցակէտով յետպաղ պատերազմեան աշխարհակարգը յատկանշուեցաւ միաբեւեռութեամբ, եւ, գէթ ռազմական կարողութիւններու բաժանման իմաստով, այն կը մնայ միաբեւեռ` ի տարբերութիւնը հարիւր տարի առաջուան բազմաբեւեռ աշխարհակարգին, որուն սպառման բարացուցական փաստը եղաւ Մեծ Պատերազմը:

Պատմականօրէն աննախընթաց ուժային ծաւալման այն կարողականութիւնը, որ Պաղ պատերազմէն յաղթական դուրս եկած Միացեալ Նահանգները ձեռք բերին որպէս համաշխարհային միակ գերուժ, անխուսափելիօրէն յանգեցաւ այսպէս կոչուած Նոր աշխարհակարգի մը կառուցման ծրագիրներու յղացման: Համատարած համոզումը, կամ ենթադրութիւնը այն էր, որ պատմականօրէն աննախընթաց պահն ու Միացեալ Նահանգներու գրաւած դիրքը որպէս Պաղ պատերազմէն յաղթական դուրս եկած գերհզօր ուժ` թոյլ կու տան նման իրականացում: Նախընթացներ կային անշուշտ: Ա. Համաշխարհային պատերազմի աւարտին իսկ Ազգերու ընկերակցութեան նախաձեռնութիւնը, որ այն ժամանակ իսկապէս Նոր աշխարհակարգ մը կը նշանակէր, Ուիլսընինն էր: Հակառակ Բ. Համաշխարհային պատերազմին, նախաձեռնութիւնը վերապրեցաւ եւ ապրեցաւ իր զարգացումը` վերածուելու համար Միացեալ ազգերու կազմակերպութեան: Պաղ պատերազմին յաջորդած պատմական ոլորտը, սակայն, նախորդներէն կը տարբերէր անով, որ Ուաշինկթընի գրաւած ուժային դիրքը այնքան ալ անհրաժեշտ չէր դարձներ ո՛չ դաշնակիցներու հետ աշխատիլը դիւանագիտական փրոթոգոլներէն անդին, ո՛չ ալ մասնաւորաբար ուժերու հաւասարակշռութեան ազդակի նկատառումը: Մէկ խօսքով, համաշխարհային միակ գերուժը կրնար միակողմանի նախաձեռնութիւններու դիմել առանց անոնց գինին մասին այնքան ալ մտահոգուելու:

Յետպաղ պատերազմեան այդ բացառիկ պահը Ուաշինկթըն չփախցուց` աշխարհին հրամցնելու/պարտադրելու համար քաղաքական եւ տնտեսական զարգացման «միակ» բնորդը, որուն բացարձակ գերակայութեան` Հերկելեան «Ժամանակի ոգի»-ի իմաստով ճշմարտութեան «փաստ»-ը տրուած էր 1989-1991 թուականներու իրադարձութիւններով: Եւ, իրօք, եւրասիական ամբողջ աշխարհատարածքը այսպէս կոչուած «ռէալ սոցիալիզմ»-ի փլատակներուն վրայ ընդունեց ազատ-շուկայական յարաբերութիւնները` ազատականացնելով տնտեսութիւնը, սեփականաշնորհելով ամէն ինչ, եւ այդ ամէնը ամենաժողովրդավար կարգով… Հոգ չէ թէ քիչեր կրնային տարբերել սեփականաշնորհման կտրօններն ու ամէնուրեք իրականացուող ընտրութեանց քուէները: Խորքին մէջ, կ՛ըսէին ազատ շուկայական կրօնի նոր վարդապետները, սեփականաշնորհման կտրօնը (որ հետագային պիտի վերափոխուէր սակարանի բաժնետոմսի) եւ ժողովրդավարական քուէն զիրար կ՛ամբողջացնեն: Քիչեր այն ժամանակ հասկցան, թէ դրամատիրական զարգացման մարքսեան վերլուծումը որքան ճիշդ էր եւ որքան ստուգելի` եւրասիական տարածքին դրամագլուխի առաջին կուտակման թատերական գործընթացին ընդմէջէն… Այսպէս, գոնէ 1990-ական «անցումային» տարիներուն կասկած չկար, որ 21-րդ դարը սկսած էր, պիտի յատկանշուէր համաշխարհայնացման գործընթացով եւ անոր շարժակը Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներն էին:

… եւ անոր աւարտը` 2008-2011

Այս տեսլականով 21-րդ դարը, սակայն, «պահ» մըն էր միայն, ինչպէս 1999-2001 թուականներու իրերայաջորդ տնտեսական տագնապները եւ, անշուշտ, սեպտեմբեր 11, 2001-ը պիտի փաստարկէին: Եւ թէեւ մինչեւ 2008 Միացեալ Նահանգներու զինուորական գերակայութիւնը, որ բռնադատող ձեւով ինքզինք արտայայտեց «ահաբեկչութեան դէմ պատերազմ»-ով ընդհանրապէս եւ Աֆղանիստանի (2001) եւ Իրաքի (2003) զինուորական ներխուժումներով ու գրաւումներով մասնաւորապէս, 2008-ի ֆինանսական ճգնաժամէն եւ 2011-ին Իրաքէն Միացեալ Նահանգների զինուորներու հեռացումէն ետք արդէն կարելի է միաբեւեռ աշխարհակարգի արագ մաշումի նախանշաները աւելի յստակօրէն տեսնել: Ընդհանուր առմամբ կարելի է ըսել, թէ հակառակ Միացեալ Նահանգների տակաւին որոշ  ժամանակին համար շարունակուող զինուորական ուժային գերակայութեան, 21-րդ դարը ուրուագծուելու սկսած է որպէս աշխարհակարգ մը, որ հիմնականօրէն տարբեր պիտի ըլլայ 1648-ին Ուեսթֆալիայի դաշնագրով ծնունդ առած եւրոպայակեդրոն աշխարհակարգէն աշխարհաքաղաքական երկու կառուցային տեղափոխումներու պատճառով: Մինչ ուժերու հաւասարակշռութեան կշիռը հետզհետէ աւելի կը թեքի դէպի Ասիա-Խաղաղական տարածաշրջան, բնապաշարներով հարուստ երկիրները հետզհետէ աւելի զգալի դարձնելու սկսած են իրենց կարեւորութիւնը` տնտեսական զարգացման համար: Այս զոյգ տեղափոխումները կ՛իրականանան ոչ թէ աշխարհի գերհզօր միակ պետութեան հակակշիռ ուժի մը, կամ դաշնակիցներու հանդէս գալով, այլ` տարածաշրջանային հզօր պետութիւններու դերակատարութեան աճով:

Դարափոխութի՞ւն

2014 թուականը կրնայ անկիւնադարձային ըլլալ 21-րդ դարու աշխարհակարգի ամրագրման համար:

2014 թուականին Միացեալ Նահանգների զինուորական ներկայութիւնը Աֆղանիստան փոփոխութեան պիտի ենթարկուի: Ուաշինկթըն-Քապուլ համաձայնութեան մը պարգային, Աֆղանիստան պիտի վերածուի ամերիկեան զինուորական խարիսխի: Առանց այդ համաձայնութեան` ամերիկեան ուժերը պիտի հեռանան այնպէս, ինչպէս ըրած էին անգլիացիք 19-րդ դարուն եւ ռուսերը` 20-րդ դարու վերջաւորութեան: Ամերիկեան զինուորական ներկայութիւնը Կեդրոնական Ասիոյ յարակից տարածաշրջանին մէջ, գումարած` Հնդկաստանի հետ տակաւին 2005-ին Ուաշինկթընի հաստատած դաշինքին, վերահսկողութեան տակ պիտի պահէ արմատական իսլամականութեան կեդրոնատեղիներէն Փաքիստանը, բայց նաեւ անմիջական դրացնութիւն պիտի հաստատէ եւրասիական տարածաշրջանի համարկումով իր աշխարհաքաղաքական ազդեցութեան գօտին ամրագրելու հետամուտ Ռուսիոյ հետ: Առանց այդ ներկայութեան` կարելի է նախատեսել ե՛ւ տարածաշրջանային բախումներու հեռանկար, ե՛ւ միաժամանակ եւրասիական տարածաշրջանին մէջ ռուսական ազդեցութեան աւելի անարգել ամրագրում:

Երկրորդ իրադարձութիւնը, որ 2014-ը բեկումնային տարուան կրնայ վերածել, Իրանի հետ հիւլէական հարցով պատմական համաձայնութեան զարգացումն է տարուան առաջին կէսին: Դրական զարգացման պարագային, Միացեալ Նահանգներ-Իրան զգուշաւոր մերձեցումը կրնայ հակակշիռ հաստատել 2011-էն ի վեր Միջին Արեւելքի մէջ ինքզինք պարտադրող սիւննի իսլամականութեան վրայ: Միացեալ Նահանգներ-Իրան յարաբերութիւններու զարգացման ընթացքը վստահաբար իր անդրադարձը պիտի ունենայ նաեւ սուրիական քաղաքացիական պատերազմին վրայ, եւ այդ պատերազմը, կարելի է ըսել` առանց շատ սխալելու, Միջին Արեւելքի աշխարհաքաղաքական նոր քարտէսն է, որ կը սահմանէ…

Հայաստանն ու հայութիւնը 2014-ին

2014-ը 20-ամեակն է արցախեան զինադադարին, այն տարին, որ Մինսքի խումբի լիազօրութիւններու պայմանաժամը իր լրումին կը հասնի: Երեւանի համար անշուշտ լաւագոյնը գործընթացի շարունակման ապահովումն է, սակայն դժուար չէ անդրադառնալ, որ խորքին մէջ Ազրպէյճանն է, որ պիտի որոշէ պատերազմի վերսկսումը կամ զինադադարի շարունակումը: Աւելի՛ն. նոյնիսկ եթէ պատերազմական գործողութիւններու վերսկսումը մեծ ռիսք է Ազրպէյճանին, հաւանականութիւնը շատ է, որ Պաքու հակամարտութեան լուծման գործընթացը դուրս բերէ Մինսքի խմբակէն եւ տեղափոխէ ՄԱԿ, ուր, ի տարբերութիւն հայկական դիւանագիտութեան, Պաքու արդէն իր քայլերը առած է Հայաստանին ճնշումի տակ դնելու համար:

Միւս իրադարձութիւնը, որ ճակատագրական անդրադարձ պիտի ունենայ հայութեան 21-րդ դարու ապագային վրայ, անշուշտ սուրիահայութեան կացութիւնն է: Երկու տարի առաջ, երբ Սուրիոյ մէջ իրավիճակը մագլցում կ՛արձանագրէր եւ հայրենի պետութիւնն ու սփիւռքեան համայնքները մէկ օրէն միւսը դէմ յանդիման գտնուեցան սուրիահայութեան գոյապայքարին օժանդակութեան հրատապ հարցին, իրենք իրենց բնականաբար պարտադրեցին օրուան խնդիրները: Այս կացութիւնը պիտի շարունակուի, այնքան ատեն որ սուրիական տագնապը իր լուծումին չէ հասած: Սակայն արդէն օրակարգի վրայ ինքզինք կը պարտադրէ 21-րդ դարու սփիւռքեան գոյավիճակի սահմանումը, սփիւռքեան գոյավիճակի նոր տեսութեան մը յառաջացումը` որպէս մեկնակէտ վերակազմակերպական նոր գործընթացի մը:

Կարճ` Համաշխարհային Ա. պատերազմէն հարիւրամեակ մը յետոյ միջազգային յարաբերութիւնները դարափոխութեան գործընթացի մը ազդանշանները կու տան: Միաբեւեռ աշխարհակարգի հազիւ քսանամեայ «պահ»-էն ետք ուժերու հաւասարակշռումի գործընթացը աշխարհաքաղաքական նոր կացութիւն մը կը ձեւաւորէ: Հայաստանն ու սփիւռքի ամենահիմնարար համայքներէն մէկը կը գտնուին ուժերու հաւասարակշռումի գործընթացի ամենաթէժ տարածաշրջաններուն մէջ: Հայութեան ճակատագիրը 21-րդ դարուն սերտօրէն առնչակից է անոնց: Ինչպէս որ էր հարիւր տարի առաջ…

Միեւնոյն ժամանակ, սակայն, թէկուզ եւ ամենափոքր ժողովուրդներու պարագային, սեփական ճակատագրի որոշումը կարեւոր չափով կախում ունի իր ներքին կազմակերպական կուռ ըլլալէն, խոցելիութեան սահմաններէն եւ մանաւանդ` աշխարհի մէջ իր տեղը որոշելու կարողութենէն: Այս բոլորը կրնանք սահմանել որպէս քաղաքական մտածողութիւն` հաւաքական գոյավիճակի ծրագրման կարողութեան իմաստով: Առ այդ, հաւաքական գոյավիճակի ծրագրման իմաստով ո՞ւր էր հայ քաղաքական մտածողութիւնը հարիւր տարի առաջ եւ ի՞նչ կացութեան մէջ կը գտնուի այսօր:

Հայութիւնը 20-րդ Դարէն 21-րդ Դար

Հարիւր տարի առաջ հայութիւնը բաժնուած էր երկու կայսրութիւններու միջեւ, եւ հաւաքական ճակատագիրը որոշուեցաւ այդ կայսրութիւններու փլուզման գործընթացներով: Արտասահմանեան համայնքներ կային անշուշտ, բայց չէին կազմակերպուած, ոչ ալ քաղաքականապէս աշխուժ էին այնպէս, ինչպէս ինքզինք որպէս սփիւռք ճանչցած արտասահմանեան հայութիւնը պիտի ընէր 21-րդ դարու կէսերէն սկսեալ: Հայ քաղաքական մտածողութիւնը այն ժամանակ ձեւաւորուած էր արեւմտահայ եւ արեւելահայ զոյգ զարթօնքներով, Արեւմտահայաստանի մէջ կեղեքումներու դէմ տարերային ըմբոստութիւններով, եւրոպական պետութիւններու միջամտութեամբ փրկութիւն ակնկալող նախաձեռնութիւններու ձախողութեան դասերով եւ, մանաւանդ, 19-րդ դարու վերջին քառորդին ծնունդ առած ազգային ազատագրական շարժումով: Պատճառաբանութեան բարդ շղթայ մը կայ այս բոլոր իրադարձութիւններուն միջեւ, եւ այս իմաստով սխալ չէ բանաձեւել ազգային ազատագրական շարժումը որպէս հայութեան արդէն կազմաւորուած հաւաքական գիտակցութեան արտայայտութիւնը: Արմէնականներու նախաձեռնութեամբ սկզբնական շրջանին, բայց շուտով նախ Սոցիալ դեմոկրատ հնչակեան կուսակցութեան ղեկավարութեամբ, ապա Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան առաջնորդութեամբ մղուած ազգային ազատագրական պայքարը քաղաքական մտածողութիւնը ամբողջական իմաստով յեղափոխեց հայը, որ այլեւս Հայաստանեաց առաքելական եկեղեցւոյ ընդմէջէն ինքզինք ճանչցող քրիստոնեան չէր միայն, այլ` իր ճակատագիրը իր ձեռքերով կերտելու ելած գիտակից հաւաքականութիւն մը: Ինչ որ իւրայատուկ էր, 19-րդ դարու վերջին քառորդին ընթացք առած ազգային ազատագրական պայքարին անոր էապէս յառաջդիմական բնոյթն էր:

Այսպէս, ծրագրային թէ գործելաոճային իրենց բոլոր տարբերութիւններով, ՍԴՀ կուսակցութիւնը եւ ՀՅ դաշնակցութիւնը հայկական յեղափոխութիւնը գաղափարախօսական թէ պատմափիլիսոփայական աշխարհահայեացքով տեղադրեցին համայն մարդկութեան ազատագրութեան մեծ դատին, իմա՛` ընկերվարական շարժման ոլորտին մէջ: Հայկական յեղափոխութիւնը ազգային ինքնութեան ճակատագրի կերտումը սահմանեց բացառաբար ձախակողմեան, այսինքն` ընկերային արդարութեան եւ հաւասարներու հասարակարգի ստեղծման պրիսմակին մէջ: Միեւնոյն ժամանակ, հայկական յեղափոխութիւնը այն ժամանակ գրեթէ բացառաբար դասակարգային պայքարով կլանուած եւրոպական ընկերվարական շարժման օրակարգին կը բերէր կայսրութիւններու մէջ ճնշման ենթարկուած հաւաքականութիւններու ազգային դատերուն իմաստն ու արդարութիւնը: Հայկական յեղափոխութիւնը, անշուշտ, առանձին չէր այդ նախաձեռնութեան մէջ: Սիոնական շարժումը, վրաց մենշեւիկները եւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ պայքարող քրիստոնեայ ժողովուրդներ, ինչպէս` սերպերն ու մակեդոնիացիները, իրենց քաղաքական մտածողութիւնը նոյն ուղղութեամբ կը զարգացնէին, թէեւ, հասկնալիօրէն, իւրաքանչիւրը իրեն յատուկ պայմաններուն մէջ: Ազգային ազատագրական պայքարը ձախակողմեան գաղափարախօսական հասկացողութեամբ սահմանելու եւ կազմակերպելու ճիգը երեւոյթի պիտի վերածուի միայն 20-րդ դարու երկրորդ կէսերուն. Չինաստանի մէջ Մաոյի զօրաշարժը ընդդէմ ճափոնական գրաւման եւ Չան Քայ Չեքի բռնատիրութեան, Քուպայի յեղափոխութիւնը Ֆիտել Քասթրոյի առաջնորդութեամբ, Ասիոյ, Ափրիկէի, Միջին Արեւելքի եւ Լատին Ամերիկայի մէջ հակագաղութատիրական եւ հակակայսերական ազատագրական շարժումները 1960-1970-ական թուականներուն, ինչպէս նաեւ` Հիւսիսային Իրլանտայի եւ պասքերու պայքարները: Աւելի ժամանակակից նման մտածողութեան ոլորտին մէջ կարելի է տեղադրել Վենեզուելայի Հուկօ Չաւեսն ու սկովտիացի մտածող եւ քաղաքական գործիչ Սթեֆըն Մաքսուել, ի շարս այլոց:

Ինչ որ տաս­նի­ննե­րորդ դա­րու հայ քա­ղա­քա­կան մտա­ծո­ղու­թեան իւ­րա­յա­տուկ էր ազ­գա­յին պե­տա­կա­նու­թեան բա­ցա­կա­յու­թիւնն էր: Հնչակ­եան­նե­րը տա­կա­ւին իրենց “մօ­տա­ւոր“ եւ “հե­ռա­ւոր“ ծրագ­րա­յին նպա­տակ­նե­րով այդ ուղ­ղու­թեամբ ծրագ­րա­յին բա­նա­ձե­ւում ու­նէ­ին թէ­եւ վերջ­նա­կան նպա­տա­կով շատ աւե­լի մօտ էին մարքս­եան տես­լա­կա­նին: Դաշ­նակ­ցու­թիւնը շատ աւե­լի վե­րա­ցա­կան էր իր ծրագ­րա­յին բա­նա­ձե­ւու­մին մէջ եւ գործ­նա­կա­նօ­րէն հե­տա­մուտ զին­եալ պայ­քա­րի ճամ­բով արեւմ­տա­հա­յու­թեան իրա­ւունք­նե­րու առօր­եայ պաշտ­պա­նու­թեան: Ամէն պա­րա­գա­յի, սխալ չէ ըսել որ հայ քա­ղա­քա­կան մտա­ծո­ղու­թիւնը այն ժա­մա­նակ գործ­նա­կան իմաս­տով խարսխ­ուած էր Օս­ման­եան կայս­րու­թե­նէն ներս բա­րե­կար­գում­նե­րու առա­ջադ­րու­թեան վրայ որով եւ կը մտած­ուէր վերջ տալ հա­յու­թեան կե­ղեք­ման ու շա­հա­գործ­ման: Նման առիթ ստեղծ­ուե­ցաւ 1908-ին Օս­ման­եան Սահ­մա­նադ­րու­թեամբ որուն մեծ խոս­տումն էր կայս­րու­թեան բո­լոր ազ­գու­թիւն­նե­րուն տալ օրէն­քի առ­ջեւ հա­ւա­սար քա­ղա­քացիի իրա­ւունք: Առա­ջին Հա­մաշ­խար­հա­յին Պա­տե­րազ­մի նա­խօր­եա­կին, հե­տե­ւա­բար Օս­ման­եան կայս­րու­թեան սահ­ման­նե­րուն մէջ ապ­րող հա­յու­թիւնը իր պատ­մա­կան հայ­րե­նի­քի վրայ թէ Պոլ­սոյ կամ այլ քա­ղաք­նե­րուն մէջ, առն­ուազն օրէն­քի սահ­մա­նու­մով այդ պե­տու­թեան քա­ղա­քա­ցին էր: Ճիշդ է, քա­ղա­քաց­ի­ա­կան հա­ւա­սա­րու­թեան թե­րա­հա­ւա­տու­թիւնը կը տի­րա­պե­տէր ի հե­տե­ւանք ջար­դե­րու եւ հա­լա­ծանք­նե­րու շա­րու­նա­կու­մին, որով եւ Պա­տե­րազ­մի ճիշդ նա­խօր­եա­կին դարձ­եալ բա­րե­կար­գում­նե­րու հար­ցը եւ­րո­պա­կան օրա­կար­գին գա­լու երե­ւոյ­թը: Բայց իրո­ղու­թիւնն այն էր, որ Առա­ջին Հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մին Օս­ման­եան կայս­րու­թեան մէջ հա­յու­թիւնը քա­ղա­քաց­ի­ա­կան կար­գա­վի­ճակ ու­նէր եւ ու­րեմն պար­տա­ւոր էր սահ­մա­նադ­րա­կան իր պար­տա­ւո­րու­թիւնը յար­գե­լու, երբ պե­տու­թիւնը պա­տե­րազմ յայ­տա­րա­րեց: Մնաց­եա­լը ար­դէն յայտ­նի է… Քա­ղա­քա­ցիու­թեան նման սթա­թուս չկար 1905-էն ի վեր թա­փով իր ան­կու­մը ապ­րող Ցա­րա­կան կայս­րու­թեան մէջ: Քա­ղա­քա­կան խմո­րում­նե­րը հոն շատ աւե­լի ըն­կե­րա­յին յե­ղա­փո­խու­թեան հե­ռան­կա­րով տե­ղի կ՛ու­նե­նա­յին քան այս­պէս կոչ­ուած ազ­գա­յին ազա­տագ­րա­կան պայ­քա­րի: Ի դէպ, եր­կու կայս­րու­թիւն­նե­րէն ներս ալ “ազ­գա­յին“ը աշ­խար­հագ­րա­կան սահ­ման­նե­րով հայ­րե­նի­քի եւ գե­րիշ­խան պե­տու­թեան տրա­մա­բա­նու­թեամբ չէր սահ­ման­ուէր, որ­քան ալ որ հա­յու­թեան նման հա­ւա­քա­կա­նու­թիւն­ներ քաջ գի­տա­կից էին իրենց պատ­մա­կան ար­մատ­նե­րու հո­ղե­րու պատ­կա­նե­լիու­թեան: Այ­սինքն, որ­քան ալ որ Ցա­րա­կան կայս­րու­թեան մէջ պատ­մա­կա­նօ­րէն հայ­կա­կան հո­ղա­տա­րած­քը վար­չա­կան տար­բեր նա­հանգ­նե­րու բաժն­ուած ըլ­լար տեղ­ւոյն հայ բնակ­չու­թիւնը անոնց պատ­մա­կան ինք­նու­թեան մա­սին կաս­կած չու­նէր: Բայց հա­յու­թիւնը, ի մաս­նա­ւո­րի կայս­րու­թեան մեծ քա­ղաք­նե­րուն մէջ, ան­տար­բեր չէր ըն­կե­րա­յին ու աշ­խա­տա­ւո­րա­կան շար­ժում­նե­րու խմո­րում­նե­րուն, որոնք, ի դէպ, Հ.Յ.Դաշ­նակ­ցու­թեան քա­ղա­քա­կան գոր­ծու­նէ­ու­թեան ոլոր­տին մէջ մտան 1907-ի Ընդ­հա­նուր Ժո­ղո­վի Կով­կաս­եան նա­խա­գի­ծով: Հե­տե­ւա­բար, եթէ 1916-էն սկսեալ Կա­մա­ւո­րա­կան Շար­ժումն էր, որ յատ­կան­շեց արե­ւե­լա­հա­յոց մաս­նակ­ցու­թիւնը Հա­մաշ­խար­հա­յին Առա­ջին Պա­տե­րազ­մին ռու­սա­կան բա­նա­կին, այ­սինքն` Դաշ­նա­կից­նե­րուն կող­քին, այդ մէ­կը շատ աւե­լի հե­տե­ւանք էր արեւմ­տա­հա­յոց ճա­կա­տագ­րին գի­տակ­ցու­թեան եւ ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թեան առողջ բնազ­դին, որ ար­թուն մնա­ցած էր ֆետա­յա­կան շարժ­ման մաս­նա­կից եւ հի­մա կա­մա­ւո­րա­կան գուն­դե­րը առաջ­նոր­դող մար­տա­կան ղե­կա­վար­նե­րուն:

Ան­կիւ­նա­դար­ձա­յին իրո­ղու­թիւնը, բնա­կա­նա­բար, հայ ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան ակա­մայ ստեղ­ծումն էր 1918-ի Մա­յի­սին: “Ակա­մայ“` որով­հե­տեւ, ինչ­պէս ծա­նօթ է, այն ար­դիւնք էր պատ­մա­կան իրա­դար­ձու­թիւն­նե­րու եւ ոչ թէ` ծրագր­ուած նա­խա­ձեռ­նու­թիւն: Պատ­մա­կան հայ­րե­նիքն ու ազ­գա­յին ինք­նու­թիւնը իրա­րու առըն­չող գե­րիշ­խան պե­տա­կա­նու­թեան հաս­կա­ցո­ղու­թիւնն ու անոր կա­րե­ւո­րու­թիւնը ամ­րագր­ուե­ցաւ հայ քա­ղա­քա­կան մտա­ծո­ղու­թեան մէջ միայն 20-րդ դա­րուն ե՛ւ այն հատ­ուած­նե­րուն հա­մար, որ Հա­յա­աս­տա­նի Խորհր­դայ­նա­ցու­մը կամ ող­ջու­նե­ցին կամ ալ ըն­դու­նե­ցին որ­պէս իրա­կա­նու­թիւն, ե՛ւ միւս­նե­րուն հա­մար որ զայն տե­ղադ­րե­ցին Սեւ­րի դաշ­նագ­րով գծուած հայ­կա­կան պատ­մա­կան հո­ղա­տա­րածք­նե­րու վե­րա­դար­ձին ու մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի հաս­կա­ցո­ղու­թեամբ գե­րիշ­խան պե­տու­թեան ստեղծ­ման նպա­տա­կին մէջ: Սխալ չէ 20-րդ հայ քա­ղա­քա­կան մտա­ծո­ղու­թեան մէջ նո­րու­թիւն հան­դի­սա­ցած երկ­րորդ երե­ւոյ­թը` ար­տա­սահ­ման­եան հա­յու­թիւնը Սփիւռք հաս­կա­ցո­ղու­թեամբ սահ­մա­նու­մը կա­պել հայ­րե­նի­քին ու պե­տա­կա­նու­թեան: Այլ խօս­քով` հա­յու­թեան փրկու­թիւնը որ­պէս ազ­գա­յին հա­ւա­քա­կա­նու­թիւն տես­նել հո­ղա­հա­ւա­քի եւ հա­յա­հա­ւա­քի, հայ­րե­նա­դար­ձու­թեա՛ն, տրա­մա­բա­նու­թեան մէջ ան­կախ թէ գա­ղա­փա­րա­խօսա­կան ո՛ր ակ­նո­ցով կը դիտ­ուէր կամ գործ­նա­կա­նին մէջ ինչ­պէ՛ս կ՛ար­տա­յայտ­ուէր այն:

Զանց առ­նե­լով Սփիւռք­եան քա­ղա­քա­կան հո­լո­վոյ­թին, ար­ցախ­եան շար­ժու­մին ծնունդ տուած խան­դա­վա­ռու­թեան եւ հայ ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան անց­նող քսա­ներ­կու տա­րի­նե­րու մա­սին այ­լա­պէս անհ­րա­ժեշտ խորհր­դակ­ցու­թիւնը, հա­յու­թեան գո­յա­վի­ճա­կը այ­սօր բաղ­դա­տած հա­րիւր տա­րի առաջ­ուայ կա­ցու­թեան հետ կը յատ­կանշ­ուի ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան եւ Սփիւռ­քի երե­ւոյթ­նե­րով, անոնց ան­մի­ջա­կան ապա­գա­յի հար­ցադ­րում­նե­րով եւ եր­կու երե­ւոյթ­նե­րը իրա­րու առըն­չող հայ­րե­նա­դար­ձու­թեան մար­տահ­րա­ւէ­րով: Այ­սինքն` ե՛ւ ան­կախ պե­տա­կա­նու­թիւնը, ե՛ւ Սփիւռ­քը իրենց գո­յու­թեան շա­րու­նակ­ման յա­տուկ հար­ցեր ու­նին:

….Եթէ 2014-ը մի­ջազ­գա­յին հա­մա­կար­գի ձե­ւա­ւոր­ման իմաս­տով դա­րա­փո­խու­թիւն կը նշա­նա­կէ, ապա եւ հայ ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան հա­մար գլխա­ւոր հար­ցը կը մնայ Ռուս­իոյ նա­խա­ձեռ­նած Եւ­րաս­ի­ա­կան Հա­մար­կու­մի ծրագ­րին բնոյ­թը եր­կու իմաս­տով: Առա­ջին` Եւ­րաս­ի­ա­կան Հա­մար­կու­մի ծրա­գի­րը Ռուս­իոյ հա­մար տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին իր ազ­դե­ցու­թեան գօ­տին կա­ռու­ցա­յին իմաս­տով ամ­րապն­դե­լու փորձ է, որ կրնայ դիտ­ուիլ որ­պէս Ան­կախ Պե­տու­թիւն­նե­րու Հա­սա­րա­կա­պե­տու­թեան (Ա.Պ.Հ.) աւե­լի զար­գա­ցած կամ բնորդ, մի­եւ­նոյն ժա­մա­նակ հասկց­ուիլ որ­պէս ռու­սա­կան ծա­ւա­լա­պաշ­տու­թեան նոր հանգր­ուան: Պէտք է ընդգ­ծել որ Փու­թի­նի այս նա­խա­ձեռ­նու­թիւնը ոչ ցա­րա­կան կայս­րու­թեան նոր տար­բե­րակ մը պի­տի ըլ­լայ, ոչ ալ Խորհր­դա­յին Միու­թեան վե­րա­կազ­մա­ւո­րու­մը, այն իմաս­տով, որ հա­մար­կու­մի գոր­ծըն­թա­ցը տե­ղի կ՛ու­նե­նայ մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քով գե­րիշ­խան ճանչց­ուած պե­տու­թիւն­նե­րու մաս­նակ­ցու­թեամբ: Մի­եւ­նոյն ժա­մա­նակ սա­կայն ո՞վ կրնայ կաս­կա­ծի տակ առ­նել, որ մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի կող­քին եւ թե­րեւս ան­կէ աւե­լի կը կշռէ պե­տու­թիւն­նե­րու ու­ժա­յին յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րու հա­մա­կար­գը: Այս իմաս­տով, Եւ­րաս­ի­ա­կան Հա­մար­կու­մի ծրա­գի­րը կա­պի­տա­լիստ Ռուս­իոյ, կամ ռու­սա­կան կա­պի­տա­լի, ծա­ւա­լա­պաշ­տա­կան ծրա­գիրն է նա­եւ: Մէկ կողմ ձգե­լով այն հիմ­նա­կան հար­ցու­մը թէ մին­չեւ ե՞րբ ռու­սա­կան կա­պի­տա­լիզ­մը կրնայ պա­հել տնտե­սու­թեան զար­գաց­ման ներ­կայ մա­կար­դա­կը, կամ` ե՞րբ հարս­տու­թեան այս ան­հա­ւա­սար բաշ­խու­մի հե­տե­ւան­քով առա­ջա­ցած եւ հետզ­հե­տէ սրող սոց­ի­ա­լա­կան բե­ւե­ռա­ցու­մը ռու­սա­կան հա­սա­րա­կու­թե­նէն ներս պայ­թու­նավ­տանգ աս­տի­ճա­նի պի­տի հաս­նի, յստակ է որ Հա­յաս­տա­նի հա­մար ռու­սա­կան պար­տադ­րան­քով դէ­պի Եւ­րո­պա­կան Միու­թիւն կա­տար­ուած քայ­լե­րուն յան­կար­ծա­կան լքու­մը եւ Մաք­սա­յին Միու­թեան հա­մա­ձայ­նագ­րի ստո­րագ­րու­մը Սեպ­տեմ­բեր 3, 2013-ին ար­դիւնք է եր­կու կախ­ուա­ծու­թիւն­նե­րու` զի­նուո­րա­կան եւ կա­պի­տա­լիս­տա­կան: Առա­ջի­նին մա­սին ար­դէն շատ խօս­ուած է եւ աւե­լորդ է այդ էջը կրկին բա­նալ: Կը մնայ միայն նշել, որ Հա­յաս­տա­նի դիւա­նա­գի­տու­թիւնը այն­պէս ալ չյա­ջո­ղե­ցաւ Մոսկ­ուա­յին ար­ժե­ւո­րել տալ Կով­կա­սի մէջ իր մի­ակ ռազ­մա­կան դաշ­նա­կի­ցին կա­րե­ւո­րու­թիւնը…

Երկ­րորդ կախ­ուա­ծու­թիւնը, որ, ի դէպ, ընդ­հան­րա­պէս կ՛ան­տես­ուի որ­պէս թա­պու, աւե­լի վտան­գա­ւոր է եւ, թե­րեւս, շատ աւե­լի լաւ կը բա­ցատ­րէ հայ­րե­նի իշ­խա­նու­թիւն­նե­րու ան­կա­րո­ղու­թիւնը իրենց ռուս գոր­ծըն­կեր­նե­րուն դէմ: Քա­նի որ Հա­յաս­տան, որ­պէս սուրբ գրա­յին ճշմար­տու­թիւն ըն­դու­նած է ազատ շու­կա­յա­կա­նու­թիւնը որ­պէս տնտե­սա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան տոկ­մա, ռու­սա­կան կա­պի­տա­լէն հա­յաս­տան­եան կախ­ուա­ծու­թեան ախ­տա­ճա­նա­չու­մը որ­պէս սկզբունք ընդ­հան­րա­պէս կ՛ան­տես­ուի: Բայց իրո­ղու­թիւնը այն է, որ Հա­յաս­տա­նի տնտե­սա­կան ան­ցու­մը դէ­պի շու­կա­յա­կան հա­մա­կարգ եղաւ ազա­տա­կա­նաց­ման եւ սե­փա­կա­նաշ­նորհ­ման պի­տակ­նե­րով կա­տար­ուած ալան-թա­լա­նի ճամ­բով եւ ծնունդ տուաւ եր­կի­րը “քաունթ­րի քլապ“ի վե­րա­ծած բուռ մը օլի­կար­գե­րու, որոնք գրե­թէ նոյ­նա­ցած են պե­տու­թեան հետ ի դէմս պե­տա­կան ամե­նա­բարձր պաշ­տօն­ներ վա­րած անձ­նա­ւո­րու­թիւն­նե­րու, որոնք պիզ­նէս­մէ­նի վե­րած­ուած են, կամ պիզ­նէս­մէն­նե­րու, որոնք պատ­գա­մա­ւոր եւ նա­խա­րար եղած են: Գաղտ­նիք չէ, որ հիմ­նա­կա­նօ­րէն ֆի­նանս­նե­րու հոս­քով յատ­կանշ­ուած հայ­րե­նի տնտե­սու­թեան մէջ ռու­սա­կան կա­պի­տա­լին ներ­թա­փան­ցու­մը գրե­թէ բա­ցար­ձակ է եւ այդ մէ­կը հայ օլի­կարգ­նե­րուն մաս­նակ­ցու­թեամբ: Այլ խօս­քով` Մաք­սա­յին Միու­թեան Հա­յաս­տա­նի մաս­նակ­ցու­թիւնը ներ­կայ իրա­վի­ճա­կով պի­տի ծա­ռա­յէ հա­յաս­տան­եան մեծ կա­պի­տա­լի շա­հե­րուն, միշտ աւե­լի հարս­տա­նա­լու հե­տա­մուտ շա­հա­գոր­ծող­նե­րու այդ դա­սա­կար­գը աւե­լի պի­տի յղփա­նայ, եւ, ցի­նի­քա­բար, նոյ­նիսկ դրա­կան պի­տի հա­մա­րէ, որ Հա­յաս­տա­նի մէջ աշ­խա­տանք չգտնող մաս­սա­յա­կան հատ­ուա­ծը փո­խա­նակ բո­ղո­քե­լու պի­տի նա­խընտ­րէ փրթի­նե­րը հա­ւա­քել եւ խո­պան եր­թալ…

Մաք­սա­յին Միու­թեան հա­մա­ձայ­նագ­րի ստո­րագ­րու­թեան յա­ջոր­դած դժգո­հու­թեանց ալի­քը եւ անոր բա­նա­կան բա­ցատ­րու­թեան փոր­ձե­րը ընդ­հան­րա­պէս իրա­րու հա­կադ­րե­ցին դէ­պի Եւ­րո­պա կամ դէ­պի Ռուս­իա գոր­ծըն­թաց­նե­րու այ­լընտ­րան­քը: Հա­յաս­տան որ­պէս գե­րիշ­խան պե­տու­թիւն կրնար ընտ­րել մէ­կը կամ միւ­սը, եւ այն­քան ալ կա­րե­ւոր չէ Եւ­րո­պա թէ Ռուս­իա պրէնտ­նե­րէն մէ­կուն ընտ­րու­թիւնը որ­քան այ­լընտ­րան­քը կա­տա­րե­լու կոչ­ուած երկ­րի ազ­գա­յին շա­հե­րը: Հիմ­նա­կա­նը այդ ազ­գա­յին շա­հե­րու սահ­մա­նումն է: Հա­յաս­տա­նի պա­րա­գա­յին, եր­կի­րը գնած օլի­կարգ­նե­րուն ամ­բողջ ճի­գը ազ­գա­յին շա­հե­րը իրենց շա­հե­րուն հետ նոյ­նաց­նե­լու կը ձգտի, եւ քա­նի որ անց­նող տա­սը տա­րի­նե­րուն այդ դա­սա­կար­գը կրցաւ ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան խա­ղին ընդ­մէ­ջէն ստեղ­ծել հա­մա­կարգ մը որ ընտ­րու­թե­նէ ընտ­րու­թիւն ինք­զինք կը վե­րար­տադ­րէ, կրնայ նա­եւ Պե­տու­թիւնը օգ­տա­գոր­ծել իր շա­հե­րու պաշտ­պա­նու­թեան հա­մար: Հե­տե­ւա­բար, թէ­կուզ եւ Հա­յաս­տա­նի ընդգր­կու­մը Եւ­րաս­ի­ա­կան Հա­մարկ­ման ծրագ­րի մէջ հաս­տատ կը թուի, իր ազ­գա­յին շա­հե­րու պաշտ­պա­նու­թիւնը հիմ­նա­կա­նին մէջ կա­խում պի­տի ու­նե­նայ ներ­քա­ղա­քա­կան մար­տահ­րա­ւէ­րէն. որ­քա­նո՞վ կա­րե­լի պի­տի ըլ­լայ պե­տա­կան հա­մա­կար­գը դուրս բե­րել օլի­կարգ­նե­րու ճի­րան­նե­րէն եւ ապա­հո­վել հա­սա­րա­կու­թեան լայն մաս­նակ­ցու­թիւնը ոչ միայն քա­ղա­քա­կան այլ նա­եւ ու մա­նա­ւանդ տնտե­սա­կան, այ­սինքն` հարս­տու­թեան վե­րա­բաշ­խու­մի, որո­շում­նե­րու կա­յաց­ման գոր­ծըն­թաց­նե­րուն: Միայն այդ ձե­ւով կա­րե­լի է որո­շել Եւ­րաս­ի­ա­կան Հա­մար­կու­մի Հա­յաս­տա­նի մաս­նակ­ցու­թեան չա­փա­նի­շին եւ գոր­ծըն­թա­ցը դնել Հա­յաս­տա­նի ու Հա­յու­թեան զար­գաց­ման ծա­ռա­յու­թեան եւ ոչ թէ վե­րած­ուիլ ռու­սա­կան մեծ կա­պի­տա­լի եւ անոր ճամ­բով իրա­կա­նա­ցող նոր կայ­սե­րա­կան ծա­ւա­լու­մի մէկ խա­ղա­քար­տին:

Նախ­քան այս նոր դա­րա­փո­խու­թեան շէ­մին Սփիւռ­քի գո­յա­պայ­քա­րի հիմ­նա­հար­ցե­րուն անդ­րա­դառ­նա­լը լու­սար­ձա­կի տակ առ­նենք հայ­րե­նա­դար­ձու­թեան յղաց­քը այն­պէս ինչ­պէս տրա­մա­բա­նե­ցինք աւե­լի վեր: Հա­յաս­տա­նի մեծ կա­պի­տա­լը, այ­սինքն` օլի­կարգ­նե­րը, որուն կազ­մա­ւոր­ման քա­ղա­քա­կան եւ գա­ղա­փա­րա­խօ­սա­կան հի­մե­րը դրաւ Լե­ւոն Տէր Պետ­րոս­եա­նի գլխա­ւո­րած Հ.Հ.Շ.-ն, իր լրու­մին հաս­ցուց Ռո­պերթ Քո­չար­եա­նի իշ­խա­նա­կար­գը եւ ամ­րագ­րեց Սերժ Սար­գս­եա­նի Հան­րա­պե­տա­կան մի­ա­կու­սակ­ցա­կա­նա­պե­տու­թիւնը, եր­բեք այն­քան ալ չէ մտա­հոգ­ուած հայ­րե­նա­դար­ձու­թեամբ: Այն­պէս ինչ­պէս եր­բեք ռիս­քը չէ առած ներդ­րում­ներ կա­տա­րե­լու Ար­ցա­խի թէ ազա­տագր­ուած հո­ղա­տա­րածք­նե­րու վե­րաբ­նա­կեց­ման հա­մար: Աւե­լի՛ն, այդ կա­պի­տա­լին շատ աւե­լի ծա­նօթ են հե­ռա­ւոր Քայ­ման կղզի­նե­րը քան ըսենք Լա­չի­նը: Լե­ւոն Տէր Պետ­րոս­եան “նա­րինջ ու­տող“ սփիւռք­ցի­նե­րուն առ­ջեւ հայ­րե­նի ան­ցու­մի գոր­ծըն­թա­ցին մաս­նակ­ցե­լու ամէն դուռ փա­կեց ոչ միայն որով­հե­տեւ ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան զար­գաց­ման տար­բեր աշ­խար­հա­հայ­եացք ու­նէր այլ նա­եւ, եթէ ոչ մա­նա­ւանդ, ու­զեց սե­փա­կա­նաշ­նոր­հուող Հա­յաս­տա­նը ապա­հո­վել իր ան­մի­ջա­կան շրջա­պա­տին: Ռո­պերթ Քո­չար­եան յանձ­նա­ռու­թիւն առաւ քա­ղա­քա­ցիու­թեան օրէն­քը փո­խե­լու եւ Սփիւռ­քին ներգ­րա­ւե­լու Հա­յաս­տա­նի տնտե­սա­կան գոր­ծըն­թա­ցին մէջ, երբ ար­դէն կա­պի­տա­լի առա­ջին կու­տա­կու­մը ստեղ­ծած էր դրա­մա­տի­րա­կան հա­մա­կար­գը: Ատով հան­դերձ, օրէն­քը ու­շա­ցաւ որով­հե­տեւ Ազ­գա­յին Ժո­ղո­վէն ներս մեծ կա­պի­տա­լի դրա­ծոյ պատ­գա­մա­ւոր­նե­րը ամէն ձե­ւի ար­գելք­ներ կը ստեղ­ծէ­ին: Սերժ Սարգս­եան իրա­կա­նու­թիւն դար­ձուց հայ­րե­նա­դար­ձու­թեան ծրա­գի­րը գործ­նա­կա­նաց­նե­լու կոչ­ուած կա­ռոյ­ցը` Սփիւռ­քի Նա­խա­րա­րու­թիւնը, որ սա­կայն երբ լուրջ ճի­գեր կ՛ընէ սուր­ի­ա­հա­յու­թիւնը Հա­յաս­տան տե­ղա­փո­խե­լու եւ հաս­տա­տե­լու հա­մար, կը բա­խի օդա­նա­ւա­յին ըն­կե­րու­թեան գի­նե­րը անխղ­ճօ­րէն բարձ­րաց­նե­լու չվա­րա­նող հրէշ­նե­րու: Մա­քուր խղճով գոր­ծող ազ­նիւ դիւա­նա­գէտ­ներ եւ ազ­գա­յին­ներ տա­րի­նե­րու աշ­խա­տանք կը տա­նին, որ­պէս­զի հա­մաշ­խար­հա­յին վարկ ու­նե­ցող ձեռ­նար­կու­թիւն­ներ հա­րիւ­րա­ւոր միլի­ոն­նե­րու ներդ­րում ընեն Հա­յաս­տան եւ մեծ կա­պի­տա­լը կ՛ակտիւա­նայ պե­տա­կան մի­ջոց­նե­րու չա­րա­շա­հու­մով հայ­րե­նի շու­կա­յին մէջ անոնց մրցու­նակ զար­գաց­ման տա­րա­ծու­թիւն­նե­րը փա­կե­լու հա­մար: Մէկ խօս­քով, հայ­րե­նա­դար­ձու­թեան ծրա­գի­րը կայ, անոր գի­տա­կից են քիչ թէ շատ պե­տա­կան մտա­ծո­ղու­թիւն ու­նե­ցող­նե­րը, սա­կայն մեծ կա­պի­տա­լը թոյլ չի տար, որ այդ ծրա­գի­րը լի­ո­վին իրա­գործ­ուի: Այս վեր­ջի­նը կը նշա­նա­կէ նախ եւ առաջ ու­նե­նալ եր­կիր մը, որ քա­շո­ղա­կան ըլ­լայ ըն­կե­րա­յին եւ տնտե­սա­կան զար­գաց­ման, ապա­գայ սե­րունդ­նե­րուն կեն­սա­մա­կար­դա­կի բա­րե­լաւ­ման յոյս ներշն­չե­լու իմաս­տով: Եւ ատոր հա­մար հարս­տու­թեան վե­րա­բաշ­խու­մի նուա­զա­գոյն հա­ւա­սա­րու­թիւն մը անհ­րա­ժեշտ է, սոց­ի­ա­լա­կան ար­դա­րու­թեան զգայ­նու­թիւն եւ հան­րա­յին առող­ջա­պա­հու­թեան, կրթու­թեան եւ թո­շակ­նե­րու գոր­ծող հա­մա­կարգ: Հա­յաս­տա­նի քա­ղա­քա­կան հա­մա­կար­գը այ­սօր աւե­լի մօտ է աւա­տա­պե­տու­թեան, ուր սոց­ի­ա­լա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը նոյ­նա­ցած է օլի­կարգ­նե­րու բա­րե­գոր­ծա­կան ցան­կու­թիւն­նե­րուն հետ եւ լա­ւա­գոյն ապա­գա­յին երաշ­խի­քը կը բա­նա­ձեւ­ուի հայ­րե­նա­սի­րա­կան ճա­ռե­րով:

Այս իմաս­տով, թե­րեւս հե­տաքրք­րա­կան է դի­տել տալ, որ Սփիւռ­քէն կա­մա­ւոր հայ­րե­նա­դար­ձու­թիւնը չէ եղած այն հա­մայնք­նե­րէն ուր ըլ­լա­լու կամ չըլ­լա­լու վտանգ կայ, ոչ ալ կեն­սա­մա­կար­դա­կի բա­րե­լաւ­ման հե­ռան­կա­րով: Ընդ­հա­կա­ռա­կը, կա­մա­ւոր հայ­րե­նա­դար­ձու­թեան յա­ջո­ղակ երե­ւոյթ­նե­րը կու գան ընդ­հան­րա­պէս քա­ղա­քա­կա­նա­պէս եւ տնտե­սա­պէս իրենց գտնուած եր­կիր­նե­րու մէջ լա­ւա­պէս հա­մարկ­ուած հա­մայնք­նե­րէ եւ հիմ­նա­կա­նօ­րէն գա­ղա­փա­րա­կան հա­մո­զում­նե­րով:

Սուր­իոյ քա­ղա­քաց­ի­ա­կան պա­տե­րազ­մէն ետք Հա­յաս­տան ապաս­տա­նող­նե­րու երե­ւոյ­թը 2013-ին ան­կիւ­նա­դար­ձա­յի՞ն է այս իմաս­տով: Այ­սինքն` Հա­յաս­տան պատ­րա՞ստ է գո­յու­թե­նա­կան հարց դի­մագ­րա­ւող հա­մայն­քի մը տե­ղա­փոխ­ման եւ տե­ղա­ւոր­ման մար­տահ­րա­ւէ­րին: Հար­ցու­մը հիմ­նա­կան է որով­հե­տեւ 2014-ը կրնայ որո­շիչ ըլ­լալ նա­եւ սուր­ի­ա­կան տագ­նա­պի հան­գու­ցա­լուծ­ման հա­մար: Հե­տե­ւա­բար, են­թադ­րե­լով լա­ւա­գոյն ել­քը` խա­ղա­ղու­թեան բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րու յա­ջող ըն­թացք եւ պա­տե­րազ­մի աւարտ, պէ՞տք է սուր­ի­ա­հայ հա­մայն­քի զանգ­ուա­ծա­յին հայ­րե­նա­դար­ձի ծրա­գիր պատ­րաս­տել եւ իրա­կա­նաց­նել, թէ՞ այն փոր­ձա­ռու­թիւնը որուն մէջ ինք­զինք պա­տիւով փաս­տեց Սփիւռ­քի Նա­խա­րա­րու­թիւնը իր աւար­տին կը հաս­նի եւ հա­մայն­քը կը վե­րա­դառ­նայ իր նոր առօր­եա­յին: Ան­շուշտ չենք գի­տեր թէ հա­մայն­քի տրա­մադր­ուա­ծու­թիւնը ընդ­հան­րա­պէս ինչ կրնայ ըլ­լալ նման առա­ջար­կի մը դէմ յան­դի­ման, բայց երե­ւի իրա­պաշտ է են­թադ­րել,- որ շա­տե­րը պի­տի չու­զեն լքել իրենց տու­նե­րը, ինչ որ առա­ւել հասկ­նա­լի է հա­լէ­պա­հա­յու­թեան պա­րա­գա­յին: Սա­կայն սխալ պի­տի ըլ­լայ ձեռք բեր­ուած այս մեծ փոր­ձա­ռու­թեան հի­ման վրայ առաջ չեր­թալ եւ հայ­րե­նա­դար­ձու­թեան ծրա­գի­րը աւե­լի հաս­տատ հի­մե­րու վրայ դնե­լու ձե­ւե­րու մա­սին չմտա­ծել… մէկ խօս­քով` Սփիւռ­քի Նա­խա­րա­րու­թեան նա­խա­ձեռ­նու­թեամբ սուր­ի­ա­հա­յե­րու հայ­րե­նա­դար­ձու­թեան փոր­ձա­ռու­թե­նէն մեկ­նած` կա­ռու­ցել հայ­րե­նա­դար­ձու­թեան տրա­մա­դիր ամէն սփիւռ­քա­հա­յու հայ­րե­նիք տե­ղա­փոխ­ման ու հաս­տատ­ման գոր­ծըն­թա­ցը դիւ­րաց­նող մե­քա­նիզմ:

Ամէն պա­րա­գա­յի, ի՛նչ ալ ըլ­լայ սուր­ի­ա­կան տագ­նա­պի զար­գա­ցու­մը 2014+ին, Սփիւռ­քի գո­յա­տեւ­ման օրա­կար­գին վրայ ամե­նա­հիմ­նա­կան հար­ցը` սուր­ի­ա­հա­յու­թեան, եւ ընդ­հան­րա­պէս Մի­ջին Արե­ւել­քի հա­յու­թեան, տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին քա­ղա­քա­կան հա­մար­կու­մի մար­տահ­րա­ւէրն է հե­տեւ­եալ տրա­մա­բա­նու­թեամբ. 2011-էն ի վեր արա­բա­կան եր­կիր­նե­րու մէջ տե­ղի ու­նե­ցած սոց­ի­ա­լա­կան ըմ­բոս­տու­թիւն­ներն ու անոնց տար­բեր զար­գա­ցում­նե­րը ամ­բողջ տա­րա­ծաշր­ջա­նը աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան փո­փո­խու­թիւն­նե­րու շէ­մին դրած են: Առա­ջին Հա­մաշ­խար­հա­յին Պա­տե­րազ­մին Սայքս-Փի­քօ հա­մա­ձայ­նու­թեամբ ստեղծ­ուած սահ­ման­նե­րը թու­լա­ցած են. քրտա­կան տար­բեր շրջան­նե­րու իրո­ղա­կան ան­կա­խու­թիւնը, ազգ-պե­տու­թիւն հաս­կա­ցո­ղու­թեան ան­վա­ւե­րա­կա­նու­թիւնը, արա­բա­կան ազ­գայ­նու­թեան վերջ­նա­կան ձա­խո­ղու­թիւնը եւ, մաս­նա­ւո­րա­բար, նե­րիս­լա­մա­կան պա­ռակ­տու­մը` սիւն­նի­նե­րու եւ շի­ա­նե­րու մի­ջեւ կրնայ մին­չեւ իսկ կա­ռա­վար­ման նոր կա­ռու­ցա­ձե­ւե­րու փնտռտու­քը հրա­մա­յա­կան դարձ­նել: Սուր­ի­ա­կան տագ­նա­պը երե­ւան հա­նեց քա­նի մը ճշմար­տու­թիւն: Առա­ջին, արա­բա­կան ազ­գա­յին ոչ մէկ ծրա­գիր կրցած է յա­ջո­ղիլ կրօ­նա-յա­րան­ուա­նա­կան ինք­նու­թիւն­նե­րը գե­րա­զան­ցող պե­տա­կան հա­մա­կարգ ստեղ­ծել: Ի՛նչ ալ ըլ­լայ իշ­խող ու­ժին գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թիւնը, պե­տա­կան հա­մա­կար­գը չէ որ հա­սա­րա­կու­թիւնը ներ­թա­փան­ցած է այլ կրօ­նա-յա­րան­ուա­նա­կան ինք­նու­թիւն­ներն են, որ թա­փան­ցած են պե­տա­կան հա­մա­կար­գե­րը եւ զա­նոնք իրենց շա­հե­րուն ծա­ռա­յու­թեան դրած: Այս ձա­խո­ղու­թեան հիմ­նա­կան պատ­ճա­ռը ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան, մարդ­կա­յին իրա­ւանց եւ տար­րա­կան ազա­տու­թիւն­նե­րու բա­ցա­կա­յու­թիւնն է: Պե­տա­կան ամ­բող­ջա­տի­րա­կան հա­մա­կար­գե­րու բա­րե­կարգ­չա­կան խոս­տում­նե­րը եր­բեք չեն իրա­գործ­ուիր, եւ երբ տնտե­սա­կան ազա­տա­կա­նա­ցում­նե­րը հա­սա­րա­կու­թեան տար­բեր խա­ւե­րուն զար­գաց­ման առիթ կը ստեղ­ծեն ամե­նէն աւե­լի հարս­տա­ցող­նե­րը միշտ կ՛ըլ­լան պե­տա­կան հա­մա­կար­գին տի­րա­պե­տող հատ­ուած­նե­րը: Երկ­րորդ, մինչ արա­բա­կան եր­կիր­նե­րու մէջ ըմ­բոս­տու­թիւն­նե­րուն հիմ­նա­կան պատ­ճա­ռը սոց­ի­ա­լա­կան անար­դա­րու­թիւն­ներն ու ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան բա­ցա­կա­յու­թիւնն էր, ամ­բող­ջա­տի­րա­կան վար­չա­կար­գե­րու այ­լընտ­րան­քը սիւն­նի ար­մա­տա­կա­նու­թիւնն է, որուն ամե­նա­վայ­րագ երե­սը երե­ւան ելաւ Աֆ­ղա­նիս­տա­նէն ու Չէ­չէն­իա­յէն յե­տոյ Մալիի, Լիպ­իոյ, Իրա­քի, Սուր­իոյ եւ Լի­բա­նա­նի որոշ շրջան­նե­րուն մէջ: Երե­ւոյ­թը իւ­րա­յա­տուկ է, ինք­նիր­մով կը զար­գա­նայ, բայց նա­եւ կը վա­յե­լէ Սէ­ու­տա­կան Արաբ­իոյ եւ Թուրք­իոյ նման եր­կիր­նե­րու ուղ­ղա­կի թէ անուղ­ղա­կի աջակ­ցու­թիւնը: Սիւն­նի ար­մա­տա­կա­նու­թեան այ­լընտ­րան­քէ այս­պէս կոչ­ուած “իս­լա­մա­կան ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւնը“ չէ ինչ­պէս “թրքա­կան բնորդ“ը կը քա­րո­զէ: Իս­լա­մա­կան Օրէն­քը ամ­բող­ջու­թեամբ թէ մա­սամբ սահ­մա­նադ­րու­թեամբ ամ­րագ­րե­լու ծրագ­րա­յին դրոյթ­նե­րը պատ­ճառ հան­դի­սա­ցան որ Թու­նու­զի եւ Եգիպ­տո­սի նման եր­կիր­նե­րու մէջ ուր “իս­լա­մա­կան ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւնը“ փոր­ձարկ­ուե­ցաւ հա­սա­րա­կու­թեան ե՛ւ լա­յիք խա­ւե­րը, ե՛ւ մա­նա­ւանդ ոչ-իս­լամ հատ­ուած­նե­րը ընդ­դի­մա­նան ընդ­հուպ մին­չեւ զի­նուո­րա­կան­նե­րու վե­րա­դար­ձին զօ­րակ­ցե­լով: Եր­րորդ, սիւն­նի ար­մա­տա­կա­նու­թեան այս երե­ւոյ­թին ակ­րե­սիւ ար­տա­յայ­տու­մը գո­յու­թե­նա­կան վտանգ կը ստեղ­ծէ տա­րա­ծաշր­ջա­նի ամե­նա­հին եւ ամե­նա­ան­պաշտ­պան բնա­կիչ­նե­րուն` քրիս­տոն­եայ հա­մայնք­նե­րուն: Իր բո­լոր թե­րու­թիւն­նե­րով, լի­բա­նան­եան յա­րան­ուա­նա­կան ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան հա­մա­կար­գը գէթ տե­սա­կա­նօ­րէն կրօ­նա-յա­րան­ուա­նա­կան գո­յակ­ցու­թեան մի­ակ երաշ­խի­քը կը թուի ըլ­լալ ցարդ: Հե­տե­ւա­բար, որ­քան ալ որ վե­րա­ցա­կան թուի, լի­բա­նան­եան հա­մա­կար­գը մի­ակն է որ կրնայ բնորդ ըլ­լալ տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին կա­ռա­վար­ման նոր բնորդ­նե­րու: Բայց այդ մէ­կը կա­խում ու­նի հիմ­նա­կա­նօ­րէն Մի­ջին Արե­ւել­քի քրիս­տո­նէ­ու­թեան ինք­նա­կազ­մա­կերպ­ման կա­րո­ղու­թե­նէն եւ տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին ցան­ցի առա­ջաց­ման կա­րո­ղու­թե­նէն: Այս ուղ­ղու­թեամբ է որ Մի­ջին Արե­ւել­քի հա­յու­թիւնը, որուն կար­գին ան­շուշտ սուր­ի­ա­հա­յու­թիւնը, սփիւռք­եան իր գո­յա­տեւ­ման ան­մի­ջա­կան ապա­գան պէտք է որո­շէ:

Սփիւռ­քի գո­յա­տեւ­ման օրա­կար­գին է ան­շուշտ այն ինչ ըն­թա­ցիկ դար­ձած է կո­չել “նոր սփիւռք“ ի տար­բե­րու­թիւն “դա­սա­կան սփիւռք“ին, եւ անով կը հասկց­ուի Հա­յաս­տան կա­մա­ւոր կեր­պով եւ տնտե­սա­կան պատ­ճառ­նե­րով հիմ­նա­կա­նօ­րէն Ռուս­իա գաղ­թած հա­յու­թիւնը, թիւով գրե­թէ այն­քան որ­քան Հա­յաս­տա­նի բնակ­չու­թիւնը… Անոնց կազ­մա­կերպ­ման եւ քա­ղա­քա­կան ակտիւաց­ման հիմ­նախն­դի­րը հրա­մա­յա­կան է ան­շուշտ բազ­մա­թիւ պատ­ճառ­նե­րով, որոնց շար­քին պէտք է դա­սել նա­եւ Եւ­րաս­ի­ա­կան Հա­մար­կու­մի ծրագ­րի իրա­կա­նաց­ման պա­րա­գա­յին Մոսկ­ուա­յի մէջ ազ­դե­ցու­թիւն ձեռք բե­րե­լու իմաս­տով – եթէ նման բան թոյլ կու տայ ռու­սա­կան քա­ղա­քա­կան հա­մա­կար­գը… Մոսկ­ուա­յի մէջ քա­ղա­քա­կան ազ­դե­ցու­թեան ձեռք­բեր­ման, քա­ղա­քա­կան ակտիւիզ­մի, կամ այս­պէս կոչ­ուած “լոպ­պիս­տա­կան“ գործ տա­նե­լու ի՞նչ դա­սեր կա­րե­լի է քա­ղել խորհր­դա­յին տա­րի­նե­րու փոր­ձա­ռու­թե­նէն: Թե­րեւս ար­ժէ նման ու­սում­նա­սի­րու­թիւն մը կա­տա­րել եւ բաղ­դա­տել խորհր­դա­յին այլ ժո­ղո­վուրդ­նե­րու փոր­ձա­ռու­թեան, ըսենք` Մի­կոյ­եան եւ Ալի­եւ, ապա խորհր­դա­ծիլ այ­սօր­ուայ իրա­վի­ճա­կին մա­սին: Կը մնայ որ հա­ցի խնդրով Հա­յաս­տա­նէն Ռուս­իա գաղ­թող­նե­րուն մե­ծա­մաս­նու­թիւնը այ­սօր կը մտա­ծէ ամե­նէն աւե­լի ռու­սա­կան քա­ղա­քա­ցիու­թեան ձեռք­բեր­ման եւ յե­տոյ Փու­թի­նի յա­ւեր­ժա­կան ընտ­րու­թեան քան ինք­նա­կազ­մա­կեր­պու­մի մա­սին: Այ­պա­նե­լի չեն բնաւ: Այս “նոր սփիւռք“ կազ­մա­կերպ­ման խնդի­րը օրա­կար­գի վրայ դնե­լով հան­դերձ, ար­դար չէ՞ հարց տալ թէ ի՛նչ կա­րե­լի է ընել որ նման հարց օրա­կար­գի վրայ ընդ­հան­րա­պէս չըլ­լայ, կամ` ին­չո՞ւ հայ­րե­նա­դար­ձու­թիւնը հոն­կէ չսկսիլ…

 

In 2001, photographer Bardig Kouyoumdjian returned to the Syrian desert, where hundreds of thousands of Ottoman Armenians found their final destination. During their deportation a few of the young men and women were lucky and survived the ordeal, defeating both starvation and disease; some others even managed to escape the cruel massacres. However, the great majority perished. This desert was literally the end of the road; the threshold to the world of the dead.
Bardig made an unparalleled journey to these forgotten places, the centers of deportation in Aleppo, Meskene, Rakka, and Deir-Zor. He also managed to find the main sites of the massacres at Shaddade, Markade, Ras-ul-Ain or Suwar. These lands carry, ninety years later, the remains of the dead and the offspring of those who survived.

Bardig Kouyoumdjian is a photographer based in Paris. He is the grandchild of a survivor of the Armenian Genocide.
The following is an excerpt from the book ‘’Deir Zor – on the trail of The Armenian Genocide 1915’’ by Bardig Kouyoumdjian and Christine Simeone (translated by Mckay Aynesworth). This is the story of the offsprings of those Armenians who converted to islam to escape death and torture after the Armenian Genocide.

* * *

… Many children of the desert saw their fate altered as a result of this policy: their lives diverted, they were saved so as better to deny the existence of their people. Like the lines on a hand, the stories of these children cross and collide, disappearing into the shadows of a hollow only to reappear in the light of a future that is cobbled together at the whim of circumstance. Who will remain Armenian, who will become Muslim, who will die, who will live, who will forget, who will remember.

Arouch Moutafian was one of those little Armenians who became de facto nomads. After the murder of her husband, Anna Moutafian left Garmoush with her mother, her sister, and her two sons, Arouch and Hagop, walking in the autumn cold all the way to Rakka. Her mother watched over the family while the children slept, for fear they might be taken. Two weeks after their arrival in Rakka, Anna and her family were led to Suwar. Their feet swollen, waking each morning under a layer of frost, the Moutafians advanced under the blows of gendarmes. Anna finally gave her son Arouch to a Bedouin who was looking for a child to adopt. Mad, cruel hope that she might save her younger son by giving away the older, believing that he would have a better chance of surviving without her. When her group reached Ain Khazel, between Mosul and Telahfeli, the Turkish soldiers abandoned the exhausted deportees there, feeling their mission was accomplished. Death was supposed to finish the job, naturally, but it did not have time to do its work with the Moutafians.

Anna and her sister followed some men who had come from the Sinjar region in the Jezira plain, where the Turkish and Iraqi Kurdistan territories overlap. They were looking for two servants for the head of their Kurdish village. During this time Arouch was growing up with the Mrech-el-Khabour in the Djbour tribe, calling himself Khalaf from then on. Growing up, life was hard; Khalaf almost died of dysentery, thrown into a hole by his adoptive mother. He had to fight to eat. The day the sheik killed a camel, the forty adults in the family were able to indulge themselves, but the children had to wait until they could retrieve the bones to gnaw on. Two years later, by a chance encounter, Anna learned that Arouch was indeed alive. The sheik demanded an exorbitant price, ten pieces of Ottoman gold, in exchange for the boy. Anna waited until the armistice to rescue him with the help of some English soldiers. Arouch-Khalaf once again saw his little brother Hagop. One spoke Arabic and the other Kurdish, one was accustomed to a sedentary life, the other, a nomad, was nostalgic for life in a tent. The family then went to live for another four years in Garmoush, after which the Turks chased them out once and for all. I photographed the three sons of Hagop at Deir-Zor. As for Arouch, the family is reticent about his fate. Married to a Christian Arab, he is no longer in Deir-Zor, and that is all I shall know about him.

I also met a man whose life history definitively changed course in the nomads’ tents. Born Hagop Dogramadjian at the beginning of the twentieth century, he died with the name Abdallah Talal nearly a century later in the vicinity of Tel Abiad near the Turkish border. Hagop remembered that his mother had abandoned him. She had probably hoped to save him by giving him to a Bedouin before marrying a sheik, whom she left when the armistice was declared. Years later she underwent a search to find her son Hagop again; she recognized him thanks to a birthmark on his back. Hagop-Abdallah, owning land and animals, was a successful Bedouin in one of the most barren places in that desert region. One of his sons was raised as an Armenian in Aleppo by Hagop’s mother. I saw a tear roll down his face, a drop of the past coming back to him, and carrying away with it all the words that could have informed me about his childhood. Here, the villages dot the roads, with their little houses every few kilometers. The families have one building for the women and another for receiving visitors. One enters a large rectangular room where the ground is covered by a khsir serving as a mat. With one’s back against the wall, seated on the ground Roman-style or with one’s legs crossed, on long woolen rugs that line the edges of the main room, one savors the tea that the women have placed at the entrance before running off. The women, a scarf over their heads, covered down to their ankles, live apart. One must hurry to photograph them, permission is always an exception, they owe this to an “Armenian” come from afar. The granddaughter of Ali Vannes, twenty-two years old, confided in me that she felt Armenian and especially different when she strolled with her girlfriends along main street of the village of Hawayej Diab. Different and proud to have Armenian blood. The grandchildren of Ali Vannes asked me for books to learn about the history of their grandfather and that of Armenia. This man, born Hovannes, became Ali when he was taken in by the sheik Assad el Bachir, and Vannes is the Arabic pronunciation of his Armenian given name. I am the first Armenian to have visited this family since the 1950s.

In Marat, near Deir-Zor, the Wafik Abbouds are well known as the descendants of Serpouhie, a little girl who survived the genocide. Serpouhie’s family was deported from western Turkey. Having left from Tekirdagh, her family arrived in Deir-Zor stripped of all their belongings. Serpouhie’s mother died there. Her father, who had been employed as a gravedigger in Meskene, ended his journey as a deportee with his two sons in Markade, where they were finished off. Serpouhie, a Christian, was taken in by a family of Bedouins and set up house with a Muslim. Her son Abdel Samed Wafik Abboud knows that he is the child of a Christian turned Muslim. Upon her death in 1998, he gathered together the two kilos of gold that she owned to have a mosque built in her memory. The locals call it the mosque of Um Serbille (Serpouhie Mayrig in Armenian; that is, Mother Serpouhie).

I asked Abdel if he had any objects to show me. He took out a photo of his parents and made me the priceless gift of Serpouhie’s snuffbox. “This snuffbox contains the breath of my mother,” he said, “and I would like for it to return to an Armenian family.” I was not expecting this. These people were giving me a precious treasure, a part of themselves. Abdel feels Armenian, he knows his origins, he is married to an Armenian, and no one can take away the fact that his mother is Armenian. Abdel’s son says, “I too am Armenian,” but he knows that he has become the prisoner of an identity that is foreign to his origins, too far removed from the Armenians living in town. One day Mazen, Serpouhie’s great-grandson, came up to me to tug on my sleeve and say, “Listen, I also am Armenian, and not just half, because my mother is also Armenian.” Several times I ran across Arabs who were proud to announce an Armenianness that one could not guess from their daily lives, happy to encounter at last “an uncle,” a way of clinging to a branch of a people they would like to know more about. In this there is neither provocation nor derision nor confusion, but, doubtless, a need to signal a break in the thread of history. Armenian, Bedouin, Ali, Hagop, Abdallah, the names become tangles, the paths become confused; who are the hybrids, descendants of the planet of horror and the barbarism so dear to humanity? Bedouins of today, they know they were Armenians yesterday; Muslims bending before Allah, they once joined their hands and raised their eyes to heaven to beg Christ’s mercy, and in this unchanging world of nomadism, the sons of Allah are suspicious of them, and the sons of Christ have abandoned them. These children of Christians turned Muslim are accepted neither by the Bedouins who are native to the desert nor by the Armenians who have preserved their Christian heritage.

Today Armenians and Arabs pay homage to the Bedouins who “saved the lives” of those children, even organizing thank-you gatherings. Life after the genocide had to be put in quotation marks in order to smooth over the stumbling blocks of history on these arid plains. Survivors of the genocide such as Hagop-Abdallah were twenty years old in the 1930s when the searches for survivors in the villages around Deir-Zor ceased. Being Armenian no longer had much meaning for them, and leaving the Bedouins would have plunged them once more into the unknown. Did they ever have a chance to denounce, debate, or interrogate someone about what happened to their relatives? What was said about the ambiguity of the situation in these families who chanced to take them in, whether to protect them or to use them? Did these children have the possibility of repeating their own history to themselves, for themselves, deep down inside? Very often they know nothing of their origins, their name, their birthday, or their parentage. Their children and grandchildren are trying to take up the thread again.

When Ait Badras saw me arrive one day in June 2002, he pointed his finger at me and said, “You, you abandoned us in the desert.” He knew that I was looking for Armenians and had agreed to receive me, along with the priest of Deir-Zor. Ait is Armenian; both his father and his mother were Armenian. Regarding his mother Khatoum, he knows little, just that his parents entrusted him to some Bedouins, beseeching them to teach him to eat with the spoon they gave him. Ait belongs to that generation of Armenian children whom the nomads tried to marry to each other. The Badras family, with its nine sons and daughters, lives in a stone house in a little village neighboring Deir-Zor, near Hatla, in a rather verdant but dusty landscape. Wheat fields lie next to pastures for sheep, whose wool piles up in enormous jute bags near the houses. Ait’s daughter studies at the university in Deir-Zor, and at the time of our meeting, she was doing research on her family. The Badras family knows almost nothing about the genocide, just that “they” were adopted. Strange expression, this idea of adoption as an act of destiny applied to some unknown and ill defined “they,” as if all their descendants felt thus adopted, attached by chance to a family and to an Arabic way of life. Ait remembers only two words in Armenian, which his father Bedros Mgrditch David Tchaouchian must have taught him, “hats” (bread) and “tchour” (water). He repeated these two words for me like a child that is proud of showing off what he has just learned, at the same time hoping he is not getting it wrong. Ait the Muslim feels cut off from a kindred people whom he does not know in any case. “Why can’t you accept us as Muslim Armenians, can’t there be Muslim Armenians?” he asked me in desperation. He wants to be recognized for what he is today, just as his father was before. I answered that I did accept him as he was, and he retorted, “Religion, you know, is personal, and I am truly Armenian.”

Ait Badras’s daughter is determined to learn Armenian, and her son dreams of pursuing his studies in Armenia. I wondered why the Armenian community of Deir-Zor did nothing to pass on its culture to families with the same origins. The priest who accompanied me quickly put the brakes to my enthusiasm. According to him, that would cause many problems with local Arab populations and would be seen as an attempt to convert Muslims to the Apostolic rite. “Anyway,” he added, “suppose a Bedouin becomes Armenian again and wants to marry an Armenian; no young woman of Deir-Zor would want him, for he would be seen as a Bedouin in the pejorative sense of the term.” These desert people do not belong anywhere.

Married to each other in the beginning, later to Arabs, today they find that the genocide’s offspring who remained Christian make no effort to cultivate relations with their Muslim brothers. Ait’s provocative remark when I arrived reveals this feeling of abandonment. Before I left he asked me to look for other Tchaouchians elsewhere. Similarly, the Mohammed Moussa Artine family, originally from Mreïhieh, walked kilometers to give me their contact information in the hope of rediscovering some relatives.

Like an abandoned child, Ait is completely in the dark as to his parents’ background. Family culture and traditions have been lost, though not by choice; he knows they existed, but he knows nothing of them, as if he had been engendered by the void. This is characteristic of those children brought up for better or for worse with the Bedouins, with no family surviving elsewhere, and for whom humanitarian organizations, as well as the good souls who got it into their heads to find young Armenians among the nomads, have arrived too late.

 

By Manoug Alemian

A young montrealer of armenian descent might just have come up with an invention that could save countless lives around the world.
Anya Pogharian, 17, submitted a do-it-yourself dialysis machine — which costs $500 to make, vs. the usual $30,000 per machine — as an entry to Google Science Fair 2014.
Dialysis is “a treatment for kidney failure that removes waste and extra fluid from the blood, using a filter,” says the National Kidney Center. It’s used when the kidneys are failing the body, as in the case of diabetes, high blood pressure or glomerulonephritis (chronic inflammation of the kidneys), explains the National Health Service, and can take about four hours per session.
Pogharian, who volunteers at a hospital dialysis unit, saw firsthand how much energy it took for patients to get to their appointments multiple times a week. The machine she created could instead be used at home.
Pogharian developed the machine by reading online manuals of kidney dialysis machines. She’s now received a summer internship from Héma-Québec, an organization that manages the province’s blood supply, among other biological products, and will be able to test out her prototype in a lab.
Horizon Weekly’s Manoug Alemian interviewed Anya Pogharian.

-Everyone on social media saw that this young Armenian teenager invented a machine, but we don’t know anything about you. In a few words, please tell us about yourself?
– I am an 18-year-old college student from Montreal, Quebec who has always been interested in medicine and health. Throughout my high-school years I have been actively participating in a vast range of extracurricular activities. Over the past two summers, I volunteered as a companion to patients with brain injuries at the Montreal General Hospital. While at the General, I also had the chance to train as a volunteer in the dialysis unit. My time spent in that unit inspired me to try to devise a dialysis machine affordable to patients in developing countries. I built a prototype on my own, and my school selected it for entry into the Montreal Regional Expo-Science fair. This lead to the Provincial science fair and finally the Canada Wide Science Fair where I was awarded a bronze medal. Now 2 years later, I am still hard at work on this dream that has become my passion.

– What made you choose that field?
I have always had an interest for health and medicine.. however, my time spent as a volunteer in various hospitals contributed immensely to the further development of my passion.

– Now, most people who read about your invention or quickly glanced through social media: could you explain your invention for our readers in more detail?
After a long research phase, I decided to invest the time and energy in the development of a simple and highly affordable dialysis machine specifically designed for use in the developing world. Bearing in mind that cost is the mainreason keeping the global population suffering from kidney disease, from reaping the benefits of dialysis I made it a personal mission to devise a machine at a fraction of the cost of a typical one which has a price tag of $25,000. This new machine could be shipped worldwide, and built at a fraction of the cost.
During the treatment, blood is pumped by a peristaltic pump through the blood-circuit of the hemodialysis machine to a filter, known as a dialyzer or artificial kidney. Inside the dialyzer, the blood flows through thousands of very fine hollow fibers that are bathed in a dialysate fluid. This fluid is extremely pure and is chemically balanced to have the proper electrolyte concentrations. In another circuit, the dialysate is pumped by a second peristaltic pump to the dialyzer. In the dialyzer, blood and dialysate come together but never mix. Here, toxins in the blood pass through the filter’s semi-permeable membranes by osmosis and move into the dialysate. Finally, the purified blood is reintroduced into the circulatory system of the body and the used dialysate is discarded, just as urine would be discarded. Along the tubing that form the blood and dialysate circuits, there are many pressure, temperature sensors and safety devices to monitor the treatment. This project has two major components: the medical and the engineering. Both have been challenging, but the greatest obstacle has been the coding required for the mechanism to function.

– I imagine this can potentially change the medical industry. What do you think are its possible effects in the future?
– I still have a long way to go to get past the prototype stage, but every good initiative needs a first step. Think about it: my inspiration didn’t spring from past medical projects or feats of engineering.. It came from spending time with dialysis patients. I’m not a doctor or an engineer. I’m a student, like all of you, lucky enough to access the technology and innovation that lets us take on those roles and overcome any obstacle. To date, 30 people from all around the world have approached me personally asking to purchase my dialysis machine either for themselves or for a loved-one. I can only imagine where this project can go, creating a better future for so many around the world.

– What inspired you to create such a machine? Where did the idea come from?
– My personal story of innovation began when I was 16 volunteering at a local hospital a few summers ago as a companion to patients on dialysis, a common way of filtering blood when the kidneys fail. My time spent at the hospital with patients on dialysis is when I began to learn the true potential of innovative thinking.. saving lives. As someone who dreams of becoming a doctor, I naturally became fascinated by this 3 times a week treatment. I began reading up on dialysis, and one thing became immediately clear: There is a worldwide lack of access and a huge need for this treatment. I was in disbelief upon finding out that nearly 90% of patients living in India and Pakistan in need of dialysis do not have access to this lifesaving treatment. Or that from 2002 to 2012 in a region of Nicaragua, 46% of all male deaths were caused by kidney disease. So I thought to myself, “Why isn’t enough being done to help? What if I gave it a shot?”

– How did you feel when you finished your project and when you realized that you invented this new machine that could save money for hospitals and potentially lives?
– It felt amazing to know that I had been able to build a medical device at the age of 17 in my basement all on my own! This was my first science fair project I had no idea how the judges would react. It became clear that all that time spent working on the project was worth it. I learned so much about a variety of different fields.

– After you won your award and then was praised through social media, how did you feel?
Tremendously Encouraged. It felt like all that time spent on the prototypes was worth it. People from all around the world got in touch with me to congratulate me. It’s been an incredible experience for me. I was pleasantly surprised to see only very few negative comments on discussion forums online. It was a huge surprise to wake up one morning and find dozens and dozens of articles in over 8 different languages about the project!
– What was the net effect of this invention? Were you contacted by any hospitals or the government? If so, what was their reaction?
People, organizations, scientific communities appreciate the concept of what I am doing. Creating a dialysis machine that can potentially make accessible a hugely needed treatment to countries with limited ressources. I am aware that although the concept is beautiful the prototype is not yet ready to be used on patients. I still have a long way to go to get past the prototype stage, but every good initiative needs a first step.

Welcome

...