«Ուղղելու ծուռը…»

ՄՈՎՍԷՍ ԾԻՐԱՆԻ

Այն ինչ որ այսօր թուղթին պիտի յանձնեմ, ոեւէ մէկուն չեմ պատմած, որովհետեւ եղածը պատանիներու յատուկ, շատ անձնական «որոշում» մըն էր… : Սակայն ի նկատի առած մեր ազգի ու առհասարակ մարդկութեան ոգեղէն արժէքներու հետեւողական նսեմացումն ու նաեւ անոնց անտեսումն ու նոյնիսկ կորուստը, կը կարծեմ թէ ճի՛շդ ժամանակն է այն պատմելու, ցոյց տալու համար թէ ինչպէ՞ս եւ ինչո՛ւ իմ սերունդը ջրդեղուած էր ազգային ու մարդկային ոգեղէն արժէքներով ու հետամուտ էր այն պահել ու պաշտպանել ամեն գնով…:
Սիրելի՛ ընթերցող, անձնապէս կը ճանչնայի Եդուարդ Պոյաճեանը, նախ իբրեւ գրող եւ ապա իբրեւ հօրս՝ Որսորդ Սդդանին ընկերը: Անոնք նոյն տարին՝ 1915-ին ծնած էին Մուսալեռան նոյն գիւղը՝ Խտըրպէկ, ու դեռեւս նորածին՝ միասին բարձրացած էին լեռ ու անցած արտագաղթի նոյն ճանապարհներէն, ի վերջոյ հանգրուանելու համար Այնճար:
Իր հայրը՝ «Պույաճէն»՝ Մարտիրոս Պոյաճեանը, գիւղի երեւելի ղեկավարներէն էր, յարգուած ու մեծարուած անձնաւորութիւն մը, որուն կարծիքը կշիռ ունէր հանրութեան մօտ: Երեխաները՝ Հրայրն ու Սիլվան, մանկապատանեկան ընկերներս էին: Իսկ տիկինը՝ Արաքսին, յաճախ առիթ կ՚ունենար այցելելու մօրս, որովհետեւ իր քոյրը՝ բժ. Ալթունեանի կողակիցը՝ տիկին Շուշանը, մեր հարեւանուհին էր: Սակայն այս բոլորին մէջ ամենակարեւորը այն էր, որ Պոյաճեանը երբ քաղաքէն գիւղ գար, պարբերաբար կ՚այցելէր նաեւ հօրս: Ես երբեմն հաճոյքով ներկայ կ՚ըլլայի անոնց զրոյցներուն, որոնք աւելի անցեալին կը պատկանէին քան ներկային:
Այն օրերուն Պոյաճեանը տակաւին չէր գնահատուած ու մեծարուած իբրեւ կայացած գրող, բայց հայրս շատ մեծ կարծիք ու յարգանք կը տածէր անոր հանդէպ ու… չէր սխալած: եւ հակառակ անոր, որ հետագային, յատկապէս Հայաստանի անկախացումէն ետք, շնորհիւ հայրենի Մուսալեռան հայրենակցական միութեան երէց սերունդի մտաւորականներուն, Պոյաճեան սկսաւ հրատարակուիլ ու գնահատուիլ նաեւ Հայրենիքի մէջ (նոյնիսկ Երեւանի միջնակարգ դպրոցներէն մէկը մկրտուած է իր անունով), այնուամենայնիւ տակաւին ան իր արժանաւոր պատուանդանը չէ գտած հայ գրականութեան ոսկէ ֆոնտէն ներս:
* * *
Հայրենի հողի կարօտէն տաղուած ու ծննդավայրի յիշատակներով ջրդեղուած այս տաղանդաշատ լեռնցին հաճոյքով կը լսէր հօրս պատմածները, որոնք մեծ մասամբ վերարտադրութիւններ էին անցեալին մէջ անթեղուած ոգեղէն արձագանգներու: Պոյաճեանը, այլոց շարքին, գրեց ու դրսեւորեց նաեւ հօրս կերպարը, իբրեւ «Այնճարի մէկ տղան»՝ Սեդրակը, որուն համար հպարտ էր հայրս, որ, ի տարբերութիւն իր եղբայրներուն, դպրոց չէր տեսած: Գրել կարդալ չէր գիտեր, բայց երբեմն ընթերցել կու տար մեզի հատուածներ Պոյաճեանի գիրքերէն, ինչպէս «Հողը», «Թուղթ զաւակներուս», «Տոմար տարագրի», «Պայքարողներ, պայքարողներ դուք գազազած» եւ այլն…:
Մենք՝ Այնճարի պատանիներս, հայ գիւղագիրներէն (Համաստեղ, Բակունց, Օշական…) ամենէն շատ կը սիրէինք ընթերցել Պոյաճեանը իբրեւ մեր հայրենակիցը, որուն համար մենք եւս հպարտ էինք…: Իր վաղաժամ մահէն ետք ան աւելի մեծցաւ մեր աչքին ու աւելի սկսանք հասկնալ ու ըմբռնել իր գրականութիւնը. Այնքան, որ երբ կը կարդայի «Թուղթ զաւակներուս»-ը, կը կարծէի թէ հայրս յատուկ ինծի համար գրած է զայն: Իսկ իր բանաստեղծութիւններէն ոմանք, յատկապէս «Գինով Ալեքսանը» գոց սորված էինք ու կ՚արտասանէինք մեր հաւաքոյթներու եւ կամ խնճոյքներու ընթացքին: Ահա թէ ինչու պատահական չէր, որ հայրենիք մեկնելէս առաջ որոշեցի այցի երթալ իր աճիւններուն:

1971 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐ, ԱՅՆՃԱՐ
Ամեն ինչ որոշուած էր ու իմ մեկնումս մօտեցած: Պարոյր Սեւակի մահուան «խորհրդաւոր» գոյժը ցաւ ու տագնապ յարուցեց մեր՝ պատանիներուս մէջ: Հոգեպէս հանգիստ չէի…: Պէտք ունէի արտայայտուելու ու ամրապնդելու կուսակցական երդումս, որ տեղի ունեցաւ «Բաբգէն Սիւնի» ակումբի ամենափոքր սենեակին մէջ, Կարօ Սասունիի կնքահայրութեամբ ու ներկայութեամբ միայն երկու պատասխանատու ընկերներու՝ Խաչիկ Պագալեանի եւ կրտսեր Սարգիս Զէյթլեանի…:
Այդ օրերուն մեր սերունդի տղոցմէ խումբ մը, որ գիւղի «չարերը» կը համարուէինք, կ՚ատէինք եկեղեցին ու յատկապէս Տէր Նարեկը, որ հայրենասիրութիւնը կը շփոթէր կրօնամոլութեան հետ, իսկ ինքզինք՝… բռնակալի: Ան անընդհատ աղօթել կու տար մեզի, որմէ ուղղակի զզուած էինք…: Իր մանկավարժական սխալ վարուելակերպին հետեւանքով, ընկերներէս շատեր դպրոցը լքեցին: Գտած էինք իր թոյլ կողմը. շատ կը զայրանար երբ իրմէ կը խնդրէինք, որ աղօթքները, (որոնք գրաբար էին) թարգմանէ ու բացատրէ մեզի…: Իր տգիտութիւնը քօղարկելու համար անգթօրէն կը ծեծէր մեզ, նո՛յնիսկ մարմնական վնասներ պատճառելով աշակերտներուն: Այս պատճառով մենք աւելի ակումբներուն կապուած էինք քան դպրոցին ու եկեղեցիին: Թէեւ ժամանակի ընթացքին սկսանք հետաքրքրուիլ նաեւ «հիփիական» եւ ընկերային այլ շարժումներով, սակայն միաժամանակ տոգորուեցանք համամարդկային ու ազգային գաղափարներով, որոնցմով պայմանաւորուած էր նաեւ մեր ազգային ինքնութիւնը: Կէս լուրջ-կէս կատակ «եապանճիներուն» (պէյրութահայերուն) կ՚ըսէինք. «Մենք տակաւին մուսալեռցի ենք, երբ ձուլուինք՝ նոր հայ պիտի ըլլանք»: Այդպէս դաստիարակուած էինք…:
Տիրող այս մթնոլորտին մէջ, ներքին ձայն մը անընդհատ կը յուշէր ինծի, որ եկեղեցիի փոխարէն պէտք է երթամ Պոյաճեանի գերեզմանին, աղօթեմ, աւելի ճիշդը՝ զրուցեմ հետը ու խօսք տամ, որ ես կը մնամ այն, ինչ որ եմ ու լիուլի կը կատարեմ իմ ազգային պարտաւորութիններս հայրենիքէն ներս…: Պատճառը այս ընտրութեան անոր գլխագիր Մարդու ու ջինջ հայրենասէրի կերպարն էր որ տարերայնօրէն կազմաւորուած էր մէջս… : Ան ոեւէ մէկը չէր: Բացի իր լեռնցիի առհաւական պինդ նկարագրէն, նկատի առէք նաեւ որ ան իր ուսումը ստացած էր Պէյրութի Հայ ճեմարանէն ներս, ուր աշակերտած էր Լեւոն Շանթի եւ կամ Նիկոլ Աղբալեանի նման ականաւոր դէմքերու:

* * *

Սիրելի ընթերցող: Բացայայտ է, որ մեր սերունդը հետագային ապացուցեց որ տէրն է ազգային ու համամարդկային ոգեղէն արժէքներու գնահատման ու պաշտպանութեան…:
Իսկ այս օրերու՞ն…
Այն ինչ որ տեղի ունեցաւ… տեսանք: Հարկադրաբար կը շարունակենք տեսնել, թէ ինչպէս մեր ազգային ու յատկապէս համամարդկային ոգեղէն արժէքները դաժանօրէն կը շարունակեն ոտնահարուիլ ու բռնբարուիլ…՝ մարդկային խղճի ու համամարդկային «հովանաւորութեան» ներքոյ…
Բոլոր պարագաներուն սակայն, … ոգեղէն արժէքները գնահատողներն ու անոնց համար իրենց կեանքը զոհաբող երիտասարդները չեն պակսած պատմութեան ընթացքին, այսօր ալ չեն պակսիր…, վկայ՝ մօտիկ անցեալի դէպքերն ու բազմահազար զոհերը…:

* * *

Յաջորդ օրը ծնողներս Զահլէ պիտի մեկնէին: Առիթէն օգտուելով որոշեցի առանձինս որսի երթալ:
Արեւածագէն առաջ արթնցայ, որսորդական յարմարանքներու հետ առի նաեւ սկաուտական դաշոյնս, ու երբ բարձին տակէն հօրս ատրճանակը պիտի վերցնէի, ան արթնցաւ ու ըսաւ. «Որսորդը դաշոյնի պէտք ունի ոչ թէ ատրճանակի»: Ես ցոյց տուի թէ կը համակերպիմ, սակայն երբ ան անկողնէն իջաւ եւ ուղղուցաւ դէպի բաղնիք, ատրճանակը առի ու դուրս ելայ… : Օդը մեղմ էր ու թեթեւ զեփիւռ մը կը փչէր: Կը քալէի առանձինն, մտամոլոր… կ՚աճապարէի ու չեմ գիտեր ինչո՞ւ կ՚ուզէի հասնիլ արեւածագէն առաջ…:
Արդէն գերեզմանատունն եմ: Չորս կողմս նայեցայ ամայութիւն էր…: Մօտեցայ Պոյաճեանի դամբանին: Աւետարանի փոխարէն պայուսակէս հանեցի «Թուղթ զաւակներուս» հատորեակը ու դաշոյնի ու ատրճանակի կողքին դրի շիրմաքարին, ճի՛շդ այնպէս ինչպէս դրուած էին երդման արարողութեան ատեն… : Փոխանակ աղօթելու, երդում ընելու եւ կամ զրուցելու Պոյաճեանի հետ, բնազդաբար սկսայ արտասանել անոր «Գինով Ալեքսան» բանաստեղծութիւնը … բարձրաձայն… : Երբ հասայ հոն ուր կ՚ըսուի.
«Ինկած է ափին սրտագոյն ջուրին
եւ կ՚ուղղէ խօսքեր զինք այրող հուրին,
Ու կ՚ըսէ… կ՚ըսէ.
Խմել այս Ջուրը,
Մեծ ճշմարտութեան մեծագոյն հուրը,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Խմել այս Ջուրը,
Ու կեանքին դիմաց միշտ քաշել Սուրը,
Ուղղելու ծուռը….»
Ու տարերայնօրէն Մուսալեռան առասպելական Սօսիի խոռոչներէն Պոյաճեանի ձայնը ոգեղինացած արձագանգի նման սկսաւ հնչել ականջիս… ՈՒՂՂԵԼՈՒ ԾՈՒՌԸ… ՈՒՂՂԵԼՈ՜՜Ւ ԾՈՒՌԸ… ՈՒՂՂԵԼՈՒ ԾՈՒ՜՜՜՜ՌԸ… :
Լռեցի… Անդրադարձայ որ Պոյաճեան, իր գրականութեամբ, թուրը քաշած կեանքին դիմաց կը պայքարի… ՈՒՂՂԵԼՈՒ ԾՈՒՌԸ:
Ես հասկցայ որ հայրենիք կ՚երթայի պարզապէս ՈՒՂՂԵԼՈՒ ԾՈՒՌԸ…
Արեւու առաջին ճառագայթները սկսան համբուրել Պոյաճեանի նուիրագործուած դամբանաքարը: Մինչ շուարած կը յամենայի Պոյաճեանի շիրիմին դիմաց, յանկարծ հօրս հաւատարիմ շունը՝ Ճոլին դիմացս տնկուեցաւ ու պոչը շարժելով, սկսաւ վրաս հաջել: Հաւանաբար ըսել կ՚ուզէր «Ի՞նչ կ՚ընես հոս… առանձինն…»:
Ետ դարձայ. հայրս էր… գերեզմանոցի դրան առջեւ, հրացանը ուսին… կազմ ու պատրաստ… կը սպասէր…
ՈՒՂՂԵԼՈՒ ԾՈՒՌԸ…
Խանգարուեցայ…: Հակառակ անոր որ հնարաւոր չէր բանաստեղծութիւնը աւարտել, այնուամենայնիւ վերջաբանը կրկնեցի միտքէս եւ ապա դիմեցի դէպի հայրս…
Այսօր աւելի լաւ կը հասկնամ ու կ՚ըմբռնեմ սոյն բանաստեղծութեան վերջին տողերը.
Տարագրութեան գոյժն էր հասեր.
Յաջորդ գիշեր՝
Փիլիսոփայ մարդն ու օղին,
Դրին ծոցը հայրենական մաքուր հողին:
Սօսին հայուն, հսկա՜յ, անգին,
Լացաւ լաց մը, հի՜ն, շատ հին…
Հայրենական մաքուր հողն ու Խտըրպէկի Սօսին հոն են տակաւին ու կը սպասեն… ՈՒՂՂԵԼՈՒ ԾՈՒՌԸ…

Երեւան, հոկտեմբեր 2021

 

Leave a Reply

Your email address will not be published.